O’ZBEK TILIDA POLISEMANTIK FRAZEOLOGIZMLARNING LINGVOMADANIY TADQIQI

Аннотация

В данном исследовании рассмотрены лингвокультурные аспекты полисемантичных фразеологизмов узбекского языка. Анализируется многозначность фразеологических единиц, их связь с национальным менталитетом, ценностями и историко-культурным опытом народа. Исследование освещает использование полисемантичных фразеологизмов в речи, их роль как культурного кода, а также проводит сопоставительный анализ с эквивалентами в английском и русском языках. Полученные результаты имеют научное и практическое значение для лингвокультурологии, теории перевода и фразеологии. Ключевые слова: полисемантичный фразеологизм, лингвокультура, фразеология, национальный менталитет, сопоставительный анализ. https://scientific-jl.com/ped 3 12 Volume-84, Issue-1, June -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 Polisemantik frazeologizmlarning lingvomadaniy tadqiqi mavzusi frazeologik birliklarning ma’no jihatdan ko’p qirraliligini o’rganishga qaratilganilmiy yo’nalishdir. Frazeologizm deb nimaga aytiladi frazeologizm o’zi nima degan shu o’rinda savol tug’iladi. Frazeologizm -bu xalqning madaniyati, tarixi va dunyoqarashi bilan uzviy bog’liq bo’lgan til birligi bo’lib ko’pincha bir vaqtning o’zida bir nechta ma’noni ifodalaydi. Frazeologizimlarda kki yoki undan ortiq so’zning barqaror birikmasidan iborat bo’lib nutqgacha tayyor holda bo’lishi lozim va tarkibidagi so’zlar o’z ma’nosida ifodalanmagan leksema kabi bir hodisaniatay olishi kerak. Frazeologizmlarda qat’iy tartibda bo’ladi va ularni o’zgartirib yoki almashtirib bo’lmaydi. Masalan ,’’ko’z quloq bo’lmoq’’bu yerda so’z tartibini yoki so’zlar o’rniga boshqa so’zlarni qo’llasak ma’no o’zgaradi. Polisema-bu bitta so’zning bir nechta ma’noga ega bo’lish hodisasidir. Bu hodisa o0o0u.l,lo Masalan ‘’yo’l’’so’zini misol qilib olsak bu yerda to’g’ridan to’g’ri o’z ma’nosi harakatlanish uchun mo’ljallangan maydon ko’chma ma’noda esa hayotdagi yo’nalish yoki qaror , hayotda o’z yo’lingni top ma’nolarida qo’llangan. Endi polisemantik frazeologizmlarga kelsak -bu ma’no jihatidan ko’p qirrali turli gaplarda birdan ortiq ma;noni ifodalay oladigan gaplarda qo’llanilganda o’z ma’nosi va ko’chma manosini ega ko’pincha turli vaziyatlarda bir -biridan farq qiluvchi yoki o’zaro bog’liq bo’lgan bir nechta ma’noni bildirishi bilan ajralib turadi. Polisemantik frazeologizimlarning ahamiyatli jihati shundaki tilni boyitib ifodalilikni kuchaytiradi madaniyat va dunyoqarashni aks ettiradi frazeologizmlarning ma’nolari xalqning urf-odati qadryatlari va hayot tarzi bilan bog’liq. Polisemantik frazeologizmlarni yuzaga chiqishi turli madaniy va ijtimoiy narsalarga bog’liq ulartilning rivojlanishi tarixning rivojlanishi xalqning dunyoqarashi ijtimoiy hayotdagi o’zgarishlar natijasida polisemantik frazeologizmlar yuzagaa chiqadi. Masalan lingvomadaniy tahlil qiladigan bo’lsak xalqning turmush tarzi urf- odatlaridan kelib chiqib ‘’Dasturxoni keng’’ bunda o’sha xalqqa tegishli bo’lgan va aholisi uchun tushunarli bo’lgani uchun ham quyidagi ma’nolarda keladi. Balki ushbu misolni yani ‘’dasturxoni keng ‘’ misolini boshqa bir tilda boshqa bir davlatta lingvomadaniy jihatdan yondashsa umuman mazmun mohiyati o’zgarib ketishi mumkun. asosiy ma’no; dasturxonning o’lchami ko’chma ma’no ;mehmondo’stlik ma;nosida qo’llaniladi. Misol uchun ‘’Boshi aylandi’’ frazeologizmi O’zbek tilida ko’p qirrali ya’ni polisemantik ma’noga ega bo’lgan iboralar qatoriga kiradi. https://scientific-jl.com/ped 3 13 Volume-84, Issue-1, June -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 ’’Boshi aylandi’’iborasining polisemantik ma’nolarini ko’rib tahlil qilib chiqamiz; 1.Jismoniy ya’ni fizialogik holatni ifodalash bu holat o’z ma’noda qo’llangan qolganlari esa ko’chma ma’noda qo’llangan. Ma’nosi; boshning aylanishi yoki tananing o’z muvozanatini yo’qotishi Misol; ’’U shunchalik yo’lda charchadiki ostonada boshi aylanib o’tirib qoldi.’’ 2.Ruhiy hayajonlanish yoki qattiq ta’sirlanish; Ma’nosi;biror voqea yoki habar natijasida hayratlanish yoki tasirlanganda. Misol;’’Yangi xushxabarni eshitib, uning boshi aylanib ketdi.’’ 3.Manmanlik yoki o’zidan ketish holatida Ma’nosi;kibirli bo’lib qolish yoki haddan ziyod o’ziga bino qo’yish mensimaslik. Misol;’’Mansabi ko’tarilgandan keyin boshi aylanib hech kimni tanimay qoldi.’’ 4.Chalkashlik yoki hayratlanish holatida. Ma’nosi;ko’p yangiliklardan hayratlanish yoki boshqaruvni yo’qotish. Misol;’’To’y tayyorgarliklaridan boshi aylanib ketdi.’’ Mana ko’rishimiz mumkunki bitta frazeologizmning to’rt xil ma’noda ya’ni polisemantik frazeologizm ekanligiga amin bo’ldik bunday polisemantik frazeologizimlar juda ko’p har birini ichiga kirib ularni polisemantik tomonini o’rganilsa juda ko’p ma’nolari kelib chiqadi. https://scientific-jl.com/ped 3 14 Volume-84, Issue-1, June -2025