POLISEMIYA HODISASINING FRAZEOLOGIYADA NAMOYON BO’LISHI VA UNING TADQIQ ETILISH TARIXI

Аннотация

This paper examines the manifestation of polysemy in phraseological units, its role and functional features within the language system. It analyses the factors contributing to the development of multiple meanings in phraseology, the historical stages of its evolution, and the linguistic and cultural dimensions of this phenomenon. The study also traces the history of research on polysemy in Uzbek phraseology and its investigation in scholarly works. Keywords: polysemy, phraseological unit, multiple meaning, linguistic analysis, historical development. Avvalo polisemiya nima degan sovolga to’xtalsak. Polisemiya — bu bir so‘zning yoki til birligining bir nechta bog‘liq ma’nolarga ega bo‘lishi hodisasi. Polisemiya — yunoncha “poly” (ko‘p) va “sema” (ma’no) so‘zlaridan olingan bo‘lib, so‘zning ko‘p ma’nolilik xususiyatini bildiradi. Masalan: O‘zbek tilidagi “oyoq” so‘zi: https://scientific-jl.com/ped 3 15 Volume-84, Issue-1, June -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 “insonga tegishli tana a’zosi” — oyoq; “mebelning oyoqlari” — stol oyoqlari; “tog‘ning oyog‘i” — tog‘ etagi. Bularning barchasi bir ildizdan chiqqan, ammo kontekstga qarab turli ma’nolar anglatadi. Polisemiya xususiyatlari: Bitta so‘z bir nechta ma’noni bildiradi, lekin ular bir-biri bilan ma’no jihatdan bog‘liq bo‘ladi. Bu hodisa tilni ixcham va boy qiladi, chunki har bir yangi narsa uchun alohida so‘z yaratish shart bo‘lmaydi. Polisemiya ko‘pincha metafora yoki metonimiya yo‘li bilan yuzaga keladi. Polisemiyaning asosiy farqi: Uni omonimiya bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Omonimiya — bir xil shaklda, lekin mutlaqo bog‘lanmagan ma’nolardir. Masalan, o‘zbek tilidagi “olma” (meva) va “olma” (olish fe’lidan) — ular omonim so‘zlardir, bog‘liq emas. Ammo polisemiya — ma’nolar o‘zaro mantiqiy bog‘liq bo‘ladigan holatdir. Polisemiya hodisasining frazeologiyada namoyon bo‘lishi Frazeologiya va polisemiya bog‘lanishi Frazeologiya — bu tilshunoslikning so‘z birikmalari, barqaror iboralar, maqollar, idiomalar va boshqa tayyor ifodalar bilan shug‘ullanuvchi bo‘limidir. Frazeologizmlar ko‘pincha ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi. Shu sababli ular orasida polisemiya keng tarqalgan. So‘z polisemiya hodisasi kabi, frazeologik birlik ham bir nechta ma’noni anglata oladi. Bu holatda bir ibora turli vaziyatlarda turlicha tushunilishi yoki vaqt o‘tishi bilan yangi ma’no qatlamlariga ega bo‘lishi mumkin. Frazeologik birliklarda polisemiya qanday yuz beradi? Asosiy ko‘rinishlar: Kontekstual polisemiya: Bitta frazeologizm turli kontekstlarda turlicha ma’no beradi. Tarixiy (diakronik) polisemiya: Iboraning dastlabki ma’nosi vaqt o‘tishi bilan kengayadi yoki yangilanadi. Variantlilik: Frazeologizmning shakli o‘zgarmaydi, ammo regionlarga yoki madaniy muhitga qarab ma’nosi farq qiladi. Misollar bilan tushuntirish Masalan, o‘zbek tilidan: “Yelkasiga tog‘ qo‘yish” — og‘ir yuk olish, mas’uliyat olish. Ba’zi kontekstlarda bu faqat ish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, ba’zida esa umuman og‘ir ahvolga tushish ma’nosida ishlatiladi. Rus tilidan: https://scientific-jl.com/ped 3 16 Volume-84, Issue-1, June -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 “Вешать лапшу на уши” — soxta gap bilan aldatmoq. Ba’zan bu ibora “bo‘hton qilish”, ba’zan “yolg‘on-yashiq gap aytish” yoki “uning vaqtini o‘g‘irlash” degan ma’noni beradi. Ingliz tilidan: “Kick the bucket” — to die (o‘lish). Boshqa kontekstdagi varianti sifatida ba’zi mintaqalarda “chiqib ketish, hamkorlikni tugatish” ma’nosida ishlatilishi ham mumkin. Frazeologik polisemiya nimaga bog‘liq? Metafora: Frazeologizm yangi vaziyatlarga moslashib, yangi obrazli ma’no hosil qiladi. Metonimiya: Bir qismi yoki belgisi orqali boshqa bog‘liq tushunchani bildiradi. Pragmatik omillar: Nutq egasining maqsadi, auditoriya, vaqt va ijtimoiy vaziyat ma’noni o‘zgartiradi. Tarixiy kontekst: Tarixiy voqealar, yangi ijtimoiy tushunchalar iboraning ma’nosini kengaytiradi. Frazeologik polisemiya nimasi bilan qiziq? Frazeologizmlar bir vaqtning o‘zida barqaror va o‘zgaruvchan bo‘lishi bilan qiziq. Polisemiya ular orqali madaniy va mental tafakkurni ifodalaydi. Bu hodisa tarjima ishlarida ham murakkablik tug‘diradi, chunki bir iboraning barcha ma’nosi boshqa tilga oson o‘tgarmaydi. Xulosa Demak, frazeologiyada polisemiya — bu frazeologik birliklarning bir nechta bog‘liq ma’noga ega bo‘lishi va yangi semantik qatlamlarni hosil qilishi jarayonidir. U tilning dinamik rivojlanishi, madaniyat va tafakkur bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli bu masala zamonaviy tilshunoslikda kognitiv, madaniy, tarjimashunoslik va pragmatik yondashuvlar bilan o‘rganilmoqda. Polisemiya hodisasining frazeologiyada namoyon bo‘lishi va uning tadqiq etilish tarixi Tilning eng asosiy belgilaridan biri — uning o‘zgaruvchanligi va dinamik rivojlanishidir. Bu jarayon tilning barcha qatlamlarida, xususan, leksik qatlamida yaqqol namoyon bo‘ladi. Leksik qatlamda esa so‘zlarning ko‘p ma’noliligi (polisemiya) alohida o‘rin tuta