TARJIMASHUNOSLIKDA DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI

Аннотация

Tarjimashunoslik – bu tillararo aloqa va madaniyatlararo almashinuvning muhim vositasi bo‘lib, globallashuv sharoitida uning roli yanada ortib bormoqda. Bugungi kunda ilm-fan, texnologiya, adabiyot va boshqa sohalarda tarjima xizmatlari muhim rol o‘ynaydi. Biroq bu jarayon qator muammolar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning yechimi tarjimashunoslik rivojining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada zamonaviy tarjimashunoslikdagi dolzarb muammolar va ularning ehtimoliy yechimlari haqida so‘z yuritiladi Kalit soʻzlar. Tarjima muammolari, til, tarjimon, grammatika,tajriba,tarjima usullari,lingvistik muammolar,adabiy tarjima, madaniy tafovutlar, frazeologizmlar. Tarjima tarixiga e'tibor qaratadigan bo'Isak u juda qadim tarixga ega bo’lishiga qaramay Tarjimashunoslik faninig oltin davri deb XX asrni e'tirof qilsak bo'ladi.Ushbu asr nafaqat Tarjimashunoslik nazariyasi balki ilm -fan, texnologiya rivojining ham yuksak darajaga olib chiqdi desak mubolag'a bo'maydi. Aynan shu sohalarning rivoji, ishlab chiqarishning yuqori marralarga erishishi eksport va import salohiyatini yuqorilashi,diplomatik aloqalar mustahkamlanishi tarjimashunoslikning sinxron va ketma-ket turlarini yanada globallashuviga olib keldi.Har bir sohada boʻlgani kabi, tarjima sohasida ham bir nechta tarjima muammolari mavjud, ba’zilariga tarjimonlar, ba’zilariga esa mijozlar duch keladi.Boshqalari esa tizimli muammolar deb hisoblanishi mumkin, chunki ular tarjimaning oʻzi uchun muammo tugʻdiradi.Quyida, men asosiy tarjima muammolari va ehtimoliy yechimlarni yoritaman. Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 137 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 1.Tilning tuzilishi Turli tillarning grammatik tuzilishi farqlanadi, bu esa tarjima jarayonida katta muammolardan biriga aylanadi. Har bir til o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lib, bunda so‘z tartibi, grammatik qoidalar va madaniy xususiyatlar muhim rol o‘ynaydi. Ba’zi tillarda ma’lum atamalar mavjud bo‘lmasligi ham tarjima jarayonini qiyinlashtiradi.Masalan, ingliz tilida sifat odatda otning oldidan keladi, fransuz tilida esa aksincha – otning keyin joylashadi. Arab va boshqa ayrim tillarda esa to‘g‘ri olmosh fe’lning bir qismi bo‘lib, gapning jinsi va tovushini belgilaydi. Bu kabi murakkabliklar tarjima jarayonini yanada qiyinlashtiradi.Til doimiy rivojlanishda bo‘lgan tizim bo‘lib, tarjimon har bir tildagi grammatik tuzilmani yaxshi tushunishi va tarjima jarayonida matnning ma’nosini o‘zgartirmasdan yetkazishi lozim. Yechim: Tajriba va amaliyot. Turli tillar bo‘yicha bilim va tajribani oshirish muhim. Tarjimani bajargandan so‘ng, uning grammatik jihatdan to‘g‘ri tuzilganligini tekshirish lozim. Asl matn mazmuni saqlanganiga ishonch hosil qilish tarjimonning asosiy vazifalaridan biridir. 2. Madaniy tafovutlar va shevalarning tarjimaga ta’siri Har bir tilda so‘zlashuvchilar o‘ziga xos madaniyat va shevalarga ega bo‘lib, bu tarjima jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘pincha og‘zaki nutq rasmiy uslubga o‘tkazilib tarjima qilinadi, bu esa tarjimon uchun qo‘shimcha qiyinchilik tug‘diradi. Tarjima qilinadigan til qanchalik keng tarqalgan bo‘lsa, undagi shevalar va lahjalar shunchalik ko‘p bo‘ladi. Shu sababli tarjimon tegishli kontekstga mos keladigan so‘z va iboralarni topishga alohida e’tibor qaratishi lozim.Masalan, inglizlar o‘ziga xos istehzoli hazil uslubi bilan mashhur bo‘lib, ular ko‘pincha beparvo ohangda labning bir chetini tishlash orqali kinoya bildiradilar. Biroq, bu turdagi hazil nafaqat boshqa tilda gaplashuvchi xalqlar, balki ingliz tilidan foydalanadigan turli mamlakatlar uchun ham tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Asosiy muammo shundaki, tarjima jarayonida matndagi hissiyotni yo‘qotmasdan va noqulay holatga tushib qolmasdan qanday qilib to‘g‘ri ifodalash kerak? Yechim: Tadqiqot va chuqur oʻrganish. Sheva va so‘zlashuv tilidagi eng keng tarqalgan iboralarni o‘rganish uchun internet manbalaridan foydalanish foydali bo‘lishi Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 138 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT mumkin. Tarjima qilinayotgan tilning mashhur lahjalari bilan tanishib chiqish ham muhim. Bundan tashqari, o‘sha tilga xos filmlar, seriallar, jurnallar va kitoblarni o‘qish orqali mahalliy madaniyatni chuqurroq o‘rganish lozim. Ayniqsa, vizual materiallar (filmlar va teleko‘rsatuvlar) shevalarni tushunish va real hayotda qanday qo‘llanilishini kuzatish uchun juda foydalidir. 3. Murakkab soʻzlar va tarjima jarayonidagi qiyinchiliklar Murakkab so‘zlar bir nechta sifat va fe’lning qo‘shilishi natijasida yuzaga keladigan, tarjimon uchun muayyan murakkablik tug‘diradigan iboralardir. Ba’zi qo‘shma so‘zlarni tarjima qilish oson bo‘lsa, boshqalari aniq kontekst va chuqur bilim talab etadi. Masalan, notebook so‘zi oddiygina “yozish mumkin bo‘lgan kitob” deb tarjima qilinishi mumkin. Biroq, hyphenated kabi murakkab so‘zlar esa to‘g‘ri va tushunarli tarjima qilish uchun maxsus mahoratni talab qiladi. Yechim:Mutaxasislikka yoʻnaltirish. Har bir tarjimon o‘zining asosiy yo‘nalishini aniqlab olishi kerak. Bar