Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
O’ZBEK TILIDA TERMINOLOGIYA VA LEKSIK O’ZGARISHLAR
Hasanova Nodiraxon Xurshidjon qizi
Современное образование и развитие · 2026
Аннотация
Mazkur maqolada Oʻzbek tilida terminologiya va leksik oʻzgarishlar jarayonlari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Xususan, globalizatsiya davrida tilga kirib kelgan anglicizmlar va neologizmlarning o‘zbek tiliga adaptatsiyalash mexanizmi oʻrganilgan. Tadqiqot metodologiyasida morfologik- sintaktik korpus tahlili va izohli lug‘atlar namunalari asosida semantik o‘zgarishlar tahlili qo‘llanildi. Terminologik lug‘at tuzilishi va soha anʼanalari bu o‘zgarishlarga qanday ta’sir ko‘rsatishi ham alohida ko‘rib chiqildi. Maqolada olingan natijalar o‘zbek tilshunosligida terminologik leksikaning rivojlanish yo‘nalishlarini belgilashga xizmat qiladi. Morfemik qo‘shimchalarning neologik birliklarga moslashuvi tahlil qilinib, so‘z yasovchi qoliplar aniqlangan. Shuningdek, mintaqaviy dialektlardagi terminologik variantlar sotsiolingvistik nuqtai nazardan taqqoslandi. O‘zbek tilining ilmiy-texnik terminologiyasida rus va ingliz tili ta’siriga oid tadqiqotlar ham ko‘rib chiqildi. Ishlatilgan korpus ma’lumotlari O‘zbek tilining morfologik va fonetik xususiyatlarini ham inobatga olgan holda yig‘ildi. Kalit soʻzlar: terminologiya, leksik oʻzgarishlar, anglicizmlar, neologizmlar, semantik adaptatsiya, morfologik integratsiya, korpus tillshunoslik, terminologik lug‘at, sotsiolingvistika, globalizatsiya. O‘zbek tilida terminologiya va leksik o‘zgarishlar mavzusi tilshunoslik sohasida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Terminologiya — ma’lum bir fan, texnika yoki soha tushunchalarini ifodalovchi maxsus leksik birliklar majmui bo‘lib, u til lug‘at boyligida alohida qatlamni tashkil etadi. Leksik o‘zgarishlar jamiyat taraqqiyoti va global kommunikatsiya jarayonlari natijasida paydo bo‘lgan yangi tushunchalarni ifodalovchi neologizmlar hamda ingliz tilidan kirib kelgan anglicizmlarni o‘z ichiga Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 424 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT oladi. Bu jarayon termin-kalkalar va to‘g‘ridan-to‘g‘ri transliteratsiya shaklida tilga integratsiyalanib, semantik maydonlarni kengaytiradi yoki toraytiradi. Morfemik integratsiya tadqiqotlari so‘z yasovchi qoliplar va qo‘shimchalar tizimini o‘rganib, neologizmlarning tilimiz strukturasiga moslashuvini ko‘rsatadi. Korpus tillshunoslik usullari esa termin va leksik birliklarning haqiqiy ishlatilishini, semantik adaptatsiya va syntaktik integratsiyani aniqlash imkonini beradi. Bundan tashqari, mintaqaviy dialektlarda terminologik va leksik birliklarning fonetik-morfologik farqlari hamda sotsiollingvistik omillar (yosh, jins, ijtimoiy mavqe) til yangiliklarining tarqalish jarayonini belgilaydi. Terminologiya va leksik o‘zgarishlarning nazariy asoslari Terminologiya — ma’lum bir fan, texnika yoki soha tushunchalari tizimini ifodalovchi maxsus leksik birliklar majmui bo‘lib, til lug‘at boyligida alohida qatlamni tashkil etadi. Terminologiyaning asosiy funksiyasi soha ichidagi kommunikatsiyani samarali tashkil etish va bilim almashishni osonlashtirishdan iborat. Leksik o‘zgarishlar neologizmlar (yangi tushunchalarni ifodalovchi so‘zlar), anglicizmlar (ingliz tilidan olingan birliklar), semantik kengayish (existing words’ meaning extension) va torayish (meaning narrowing) jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Bu o‘zgarishlar jamiyatning ijtimoiy-madaniy, iqtisodiy va texnologik rivoji bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, til evolyutsiyasining tabiiy bosqichlari hisoblanadi. Neologizmlar — jamiyat taraqqiyoti, hayotning talab-ehtiyoji bilan paydo bo‘lgan yangi narsa va tushunchalarni ifodalovchi leksik birliklardir. Ularning paydo bo‘lishi ikki asosiy yo‘l orqali amalga oshadi: tilning ichki imkoniyatlari asosida ma’no kengayishi va derivatsiya vositasida, hamda tashqi imkoniyatlar — chet tilidan so‘z olish orqali. Ichki yaratilgan neologizmlarga misol tariqasida “qayta qurish”, “hokim” kabi so‘zlar kiritiladi. Chet tilidan olingan o‘zlashma neologizmlarga esa “menejer”, “monitoring”, “kvota” kabi terminlar misol bo‘la oladi. Neologizmlar morfologik jihatdan turli yo‘llar bilan yaratiladi: qo‘shimcha yordamida (“-lash”, “-chi”), birikma va bo‘laklash orqali. Masalan, “market” so‘zidan olingan “marketing” — qo‘shimcha orqali vujudga kelgan o‘zlashma neologism. Shuningdek, bo‘laklash usulida — “o‘qituv-chilar” kabi yangi birliklar ham tuziladi. Neologizmlarning tahlilida izohli Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 425 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT lug‘atlar va morfologik-sintaktik korpuslar muhim manba sanaladi. Korpus tillshunoslik yondoshuvi neologizmlarning haqiqiy kontekstlardagi ishlatilishini va ularning semantik o‘zgarish sur’atini aniqlash imkonini beradi. Morfemik tarkib tahlili Neologizmlarning morfemik tarkibini tahlil qilish tilshunoslarga yangi leksik birliklarning ichki tuzilishini aniqlash va ularning morfologik qabul qilinish darajasini baholash imkonini beradi. O‘zbek tili agglutinativ bo‘lgani uchun yangi termin va leksemalar ko‘pincha bir nechta affikslarning ketma-ket qo‘shilishi orqali hosil bo‘ladi; eng ko‘p uchraydigan produktiv affikslar qatoriga -la, -l
Доказательный фрагмент
«Mazkur maqolada Oʻzbek tilida terminologiya va leksik oʻzgarishlar jarayonlari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi.»
Образец извлечения
Демо-превьюMazkur maqolada Oʻzbek tilida terminologiya va leksik oʻzgarishlar jarayonlari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- terminologiya, anglicizmlar, leksik oʻzgarishlar, terminologik lug‘at, neologizmlar, korpus tillshunoslik, globalizatsiya., semantik adaptatsiya, morfologik integratsiya, sotsiolingvistika
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025