VOLEYBOLDA O‘YIN CHIDAMLILIGINI ERTA YOSHDAN BOSHLAB RIVOJLANTIRISHNING USTUVORLIGI

Аннотация

Mazkur tezisda voleybol sport turida o‘yin chidamliligini erta yoshdan boshlab shakllantirish va rivojlantirishning nazariy hamda amaliy asoslari yoritilgan. Bolalar va o‘smirlar sportida chidamlilikning o‘rni, uning umumiy va maxsus turlari, shuningdek, organizmning fiziologik xususiyatlari bilan bog‘liqligi tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: Voleybol, chidamlilik, bolalar sporti, maxsus chidamlilik, umumiy chidamlilik, jismoniy rivojlanish, sport mashg‘ulotlari, organizm moslashuvi. Kirish. Voleybol – bu yuqori tezlikda kechadigan, jismoniy va aqliy faollikni talab qiladigan sport turi bo‘lib, o‘yin davomida sportchilardan nafaqat kuch, chaqqonlik va reaksiya tezligi, balki uzoq davom etadigan chidamlilik ham talab etiladi. Ayniqsa, turnirlar, marafon o‘yinlar yoki besh setgacha cho‘zilgan bahslarda sportchining chidamli bo‘lishi uning samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda sportchilarni tayyorlash jarayonida chidamlilikni erta yoshdan shakllantirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bu nafaqat sportdagi yutuqlarni kafolatlaydi, balki sportchilarning sog‘lom rivojlanishini, jismoniy yetukligini va ruhiy barqarorligini ta’minlaydi. Bolalik davrida organizm moslashuvchanligi yuqori bo‘lib, bu jarayonda to‘g‘ri metodika asosida chidamlilikni rivojlantirish – kelajakdagi sport faoliyati uchun mustahkam poydevor bo‘la oladi. Shu bois ushbu tezisda voleybol o‘yinchilarida chidamlilikni rivojlantirishning erta yoshda boshlanishi, bu yo‘nalishning afzalliklari, uslublari va ilmiy asoslari tahlil qilinadi. O‘yin chidamliligi tushunchasi va voleyboldagi roli- O‘yin chidamliligi – bu sportchining uzoq vaqt davomida yuqori intensivlikdagi jismoniy va psixologik yuklamalarga bardosh bera olish qobiliyatidir. Voleybolda bu harakat turli elementlarni qamrab oladi: servislar, qabul qilish, hujum qilish, himoya, bloklash, tez pozitsiya o‘zgartirish va boshqalar. Voleybolchining chidamli bo‘lishi ularning o‘yinning har bir bo‘lagida bir xilda yuqori darajada ishlashiga imkon yaratadi. Aks holda, kuchli boshlagan sportchi o‘yin oxirida charchab, harakatini to‘xtatishi yoki xatoga yo‘l qo‘yishi mumkin. Chidamlilik quyidagi shakllarga bo‘linadi: • Umumiy chidamlilik – yurak-qon tomir, nafas olish, mushak va asab tizimlarining uzoq vaqt davomida me’yorida ishlash qobiliyati. • Maxsus chidamlilik – sport turiga mos harakatlar va holatlarga nisbatan o‘ziga xos bardoshlilik. • Psixologik chidamlilik – kuchli bosim ostida o‘zini tuta olish, stressga bardosh berish va motivatsiyani saqlash. Shuningdek, voleybol o‘yinida “tezkor tiklanish” chidamliligi ham muhim. Bu o‘yinchi har bir harakatdan so‘ng qisqa muddatda kuchini tiklab, yana maksimal darajada harakat qilishga tayyor bo‘lishini anglatadi. 1609 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Bolalarda chidamlilikni rivojlantirishning fiziologik asoslari- Bolalik va o‘smirlik davrida organizm jadal rivojlanadi. Aynan shu davrda jismoniy fazilatlarni to‘g‘ri shakllantirish, sport salohiyatining poydevorini qo‘yadi. 8–16 yosh oralig‘ida yurak-qon tomir tizimi, nafas olish, mushak va suyak tuzilmalari faol rivojlanadi. Bu davrni “oltin davr” deb atash mumkin – bu jarayonda chidamlilikni shakllantirish maksimal samarani beradi. Fiziologik asoslar quyidagicha: • Yurak hajmi va zarbasi – yurak mushagi kuchayadi, qon aylanishi yaxshilanadi. • Mitochondriya faoliyati – hujayralar energetikasi kuchayadi, bu uzoq muddatli jismoniy faollikda samarali bo‘ladi. • Oksidlovchi jarayonlar – qondagi kislorod transporti yaxshilanadi. • Asab-mushak tizimi – tezkorlik, muvofiqlashtirish, reaksiya tezligi ortadi. Aynan shu jarayonlarga ta’sir etish orqali chidamlilikni optimal darajada rivojlantirish mumkin. Ammo yuklamalar bola yoshiga mos, bosqichma-bosqich va tibbiy nazorat ostida bo‘lishi shart. Metodik yondashuv: amaliy mashg‘ulotlar va prinsiplari- Chidamlilikni erta yoshda shakllantirishda quyidagi metodik yondashuvlar asosiy o‘rin tutadi: Mashqlar turlari: • Yugurish mashqlari – uzoq masofaga, intervalli yugurish, tepalikda yugurish. • O‘yin shaklidagi mashqlar – “estafeta”, “relay to‘p”, “qoch-qutqar” o‘yinlari. • Maxsus voleybol mashqlari – sakrashlar, blok harakatlari, ketma-ket topshiriqlar asosidagi mashqlar. • Tsiklik mashqlar – aerobic mashqlar, suzish, velosiped. Asosiy metodik prinsiplari: • Yengildan og‘irga – yuklama asta-sekin ortadi. • Yoshga moslashtirish – 8–12 yoshda umumiy chidamlilik, 13–16 yoshda maxsus chidamlilikga o‘tiladi. • Regulyarlik va tizimlilik – muntazam mashg‘ulotlar chidamlilikni barqaror saqlaydi. • Differensial yondashuv – har bir sportchining individual imkoniyatlari inobatga olinadi. • Qiziqarli shakllar – bolalarda qiziqish uyg‘otadigan o‘yin uslublari qo‘llaniladi. Erta rivojlantirishning ustunliklari va xavfsizlik choralari Ustunliklar: • Organizmning moslashuvchanlik davrida ishlash; • Sportda motivatsiya va o‘ziga ishonch kuchayadi; • Jismoniy va ruhiy barqarorlik shakllanadi; • Kichik yoshdan raqobatga tayyor bo‘ladi