VOLEYBOLCHILARDA CHIDAMKORLIKNI RIVOJLANTIRISH USULLARI VA METODIKASI

Аннотация

Ushbu maqolada voleybolchilarda chidamkorlikni rivojlantirishning samarali usullari va metodik asoslari bayon etilgan. Chidamkorlik — voleybol o‘yinida sportchining uzoq muddat yuqori intensivlikda harakatda bo‘lish qobiliyatidir. Maqolada umumiy va maxsus chidamkorlik tushunchalari, ularni rivojlantirishda qo‘llaniladigan mashg‘ulot shakllari, jumladan interval, aylanma va o‘yin asosidagi mashqlar tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: Voleybol, chidamkorlik, jismoniy tayyorgarlik, maxsus mashqlar, mashg‘ulot metodikasi, sport yuklamasi, aylanma mashqlar, interval usul, yurak urishi nazorati, sportchi funksional holati. Kirish. Zamonaviy sport turlarida, ayniqsa jamoaviy sport turlarida, sportchilarning jismoniy va funksional tayyorgarligi yuqori darajada bo‘lishi muhim hisoblanadi. Voleybol sportida esa sportchining texnik-taktik ko‘nikmalaridan tashqari, chidamkorlik darajasi ham uning o‘yin davomiyligi, samaradorligi va tiklanish tezligiga bevosita ta’sir qiladi. Voleybolchilarda chidamkorlikni rivojlantirish – bu murakkab, bosqichma-bosqich rejalashtiriladigan va ilmiy asosga ega mashg‘ulot tizimini talab qiluvchi jarayondir. Ushbu maqolada voleybolchilarda chidamkorlikni rivojlantirishning asosiy turlari, metodlari hamda samarali mashg‘ulot shakllari bayon qilinadi. Chidamkorlikning voleyboldagi ahamiyati: Chidamkorlik — bu sportchining uzoq muddatli jismoniy va ruhiy yuklamaga bardosh bera olish qobiliyatidir. Voleybol o‘yini davomida sportchi ko‘plab qisqa va kuchli harakatlarni bajaradi: sakrash, to‘xtab turish, to‘sish, zarba berish va qabul qilish. Bu holatlarda: • Aerob chidamkorlik – umumiy chidamkorlikni ta’minlaydi. • Anaerob chidamkorlik – qisqa muddatli kuchli yuklamalarga bardosh beradi. • Maxsus chidamkorlik – aynan voleybol o‘yinidagi harakatlarga moslashgan jismoniy barqarorlikdir. Chidamkorlikni rivojlantirish usullari: Umumiy chidamkorlikni oshirish- Bu bosqichda sportchilar umumiy jismoniy tayyorgarlik ustida ishlaydi. Asosan yurish, yugurish, suzish, velosipedda harakat kabi mashqlar qo‘llaniladi. Umumiy chidamkorlik sportchining yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Mashqlar: • 20–30 daqiqa davomida o‘rtacha tezlikda yugurish • 5–10 km masofaga yurish-yugurish aralash mashg‘uloti • To‘xtovsiz aralash harakatlar (press, cho‘zilish, sakrash) Maxsus chidamkorlikni rivojlantirish: Bu bosqichda voleybolga xos harakatlar (suzib sakrash, to‘sish, servis qabul qilish, tezda pozitsiyani o‘zgartirish) asosida chidamkorlik shakllantiriladi. Mashqlar: • Harakatli o‘yinlar: kichik maydonchada 3x3 o‘yin 1605 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 • 15-20 soniyalik yuqori intensivlikdagi mashqlar (to‘xtovsiz sakrash, servis qabul qilish) • Blok va zarbalar bilan navbatma-navbat ishlash Interval (pulsli) mashg‘ulotlar: Bu usul orqali sportchi navbatma-navbat yuqori va past yuklama oralig‘ida ishlaydi. Masalan, 30 soniya sakrash – 30 soniya dam olish. Ushbu mashqlar yurak urishini tezlashtirib, anaerob chidamkorlikni oshiradi. Mashq namunasi: • 5 ta 1 daqiqalik sikl: 30 soniya tez yugurish + 30 soniya dam olish • 3 ta 2 daqiqalik intensiv mashq: sakrash + tezlik harakatlari + qabul mashqlari Aylanma mashg‘ulotlar (stansiyalar usuli): Bu usulda sportchilar bir nechta mashq stansiyalarida navbat bilan ishlaydi. Har bir stansiyada turli mashq turi (sakrash, press, surilish, zarba) bajariladi. Misol: 1. Stansiya – to‘p bilan tezlik harakati (20 soniya) 2. Stansiya – 10 marotaba sakrash 3. Stansiya – press mashqi 4. Stansiya – qabul qilish simulyatsiyasi Bunday mashqlar nafaqat chidamkorlik, balki koordinatsiya va harakat aniqligini ham oshiradi. Monitoring va baholash: Voleybolchilarda chidamkorlikni rivojlantirish jarayonida natijani kuzatib borish muhim. Quyidagi usullar qo‘llaniladi: • Yurak urish chastotasi: mashqdan oldin va keyin o‘lchanadi. • Cooper testi: 12 daqiqa davomida yugurish masofasi. • Yo-Yo testi: qisqa masofali intensiv yugurish orqali baholash. • Subyektiv baholash: sportchining o‘z his-tuyg‘ulariga asoslangan charchoq darajasi. Voleybolchilarda chidamkorlikni rivojlantirish metodikasi: Metodik tamoyillar: Chidamkorlikni rivojlantirishda quyidagi metodik tamoyillar asos qilib olinadi: • Bosqichma-bosqichlik – yuklama va murakkablik asta-sekin oshiriladi; • Davriylik – mashg‘ulotlar rejali va maqsadli sikllarda tashkil etiladi; • Turli-tumanlik – mashqlar bir xil bo‘lmasligi, har xil harakat turlarini o‘z ichiga olishi kerak; • Individual yondashuv – har bir sportchining tayyorgarlik darajasi inobatga olinadi; • Nazorat va qayta aloqa – har bir mashg‘ulot natijasi tahlil qilinadi va baholanadi. Chidamkorlikni rivojlantirish bosqichlari: Tayyorlov bosqichi • Maqsad: umumiy chidamkorlik bazasini yaratish. • Mashg‘ulotlar turi: o‘rtacha intensivlikdagi yugurish, suzish, aralash mashqlar (press, cho‘zilish, sakrash). • Mashg‘ulot vaqti: 30–40 daqiqa, haftasiga 3-4 marta. Maxsus bosqich: • Maqsad: voleybol harakatlariga mos chidamkorlikni sh