KAPILLYARLIK HODISASI: NAZARIY ASOSLAR VA AMALIY QO‘LLANILISHI

Аннотация

This article discusses the physical essence of the capillary phenomenon, its relation to intermolecular forces and surface tension, and the theoretical foundations behind the effect. It also analyzes the practical applications of capillarity in various fields such as biology, medicine, construction, and technology. Real-life examples highlight the importance of this phenomenon in everyday life. Kalit so‘zlar: kapillyarlik, sirt tarangligi, kapillyar naycha, suyuqliklar harakati, gidrostatika, fizik qonuniyatlar. Keywords: capillary action, surface tension, capillary tube, fluid motion, hydrostatics, physical principles. Ключевые слова: капиллярность, поверхностное натяжение, капиллярная трубка, движение жидкости, гидростатика, физические законы. Kirish / Introduction / Введение Kapillyarlik hodisasi — bu suyuqlikning tor naychalar ichida yoki nozik teshiklar orqali yuqoriga ko‘tarilishi yoki pastga tushishidir. Bu hodisa sirt tarangligi, adgeziya https://scientific-jl.com/new 11 77 00 Volume–79_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS va koheziya kuchlari bilan bog‘liq. Kapillyarlik tabiiy va texnik jarayonlarda muhim o‘rin tutadi. Masalan, o‘simliklarda suvning ildizdan barglargacha ko‘tarilishi yoki qurilish materiallarining namlikni o‘ziga shimishi bunga misol bo‘la oladi. Capillary action is the phenomenon where a liquid rises or falls in a narrow tube or porous material due to surface tension, adhesion, and cohesion forces. This action is crucial in various natural and industrial processes, such as water transport in plants or ink movement in porous paper. Капиллярное явление — это процесс подъема или опускания жидкости в узких трубках или пористых материалах под действием сил поверхностного натяжения, адгезии и когезии. Этот процесс играет важную роль в природе и технике. Asosiy qism / Main Body / Основная часть 1. Kapillyarlik hodisasining fizik asoslari: Suyuqliklarning kapillyar naychada harakati quyidagi fizik tushunchalar bilan tushuntiriladi: - Sirt tarangligi – bu suyuqlik yuzasida molekulalar orasidagi kuchlar natijasida yuzaga keladigan kuch. - Adgeziya – suyuqlik molekulalarining qattiq jism yuzasiga tortilish xossasi. - Koheziya – suyuqlik molekulalarining o‘zaro tortilishi. - Jurin qonuni orqali suyuqlik balandligi aniqlanadi: h = (2γcosθ)/(ρgr), bu yerda: γ – sirt tarangligi koeffitsienti, θ – kontakt burchagi, ρ – zichlik, g – erkin tushish tezlanishi, r – naycha radiusi. 2. Kapillyarlik hodisasining namoyon bo‘lishi: - O‘simliklarda suv aylanishi: ildizlardan yuqoriga ko‘tarilib, barglargacha yetib boradi. - Tibbiyotda: kapillyar naychalar orqali qon yoki boshqa suyuqliklar harakati. - Qurilish: beton yoki g‘isht kabi materiallar namlikni o‘ziga shimib oladi. - Texnika: siyohning qog‘ozda yoyilishi, mikroelektronika va nanotexnologiyalarda ham foydalaniladi. 3. Laboratoriya tajribalari: Kapillyarlik hodisasini sinf laboratoriyasida o‘rganish uchun oddiy tajribalar: https://scientific-jl.com/new 11 77 11 Volume–79_Issue-1_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS - Har xil diametrlardagi shisha naychalarga suv solib, balandligini solishtirish. - Suv va boshqa suyuqliklar (neft, spirt) bilan solishtirma tajribalar. - Harorat ta’sirida sirt tarangligi va suyuqlik balandligi qanday o‘zgarishini o‘rganish. - Rangli suv orqali harakatni kuzatish. Kapillyarlik kuchi — bu suyuqlikning tor joylarda, masalan, tor trubkalar yoki tuproqdagi mayda teshiklarda, o‘z-o‘zidan ko‘tarilishi yoki pasayishi hodisasi. Ushbu hodisa kundalik hayotda ko‘plab tabiiy va texnologik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Kapillyarlik kuchining paydo bo‘lish sabablarini chuqurroq tushunish uchun avvalo suyuqlik va qattiq yuzalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni ko‘rib chiqish lozim. Suyuqlik molekulalari o‘zaro tortishish kuchlariga ega. Bu kuchlar suyuqlik molekulalarini bir-biriga yopishtirib turadi va suyuqlikning bir butun holatda qolishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, suyuqlik molekulalari qattiq yuzalar bilan ham o‘zaro ta’sirga kirishadi. Bu o‘zaro ta’sirlar yopishqoqlik deb ataladi. Agar suyuqlik molekulalari qattiq yuzaga nisbatan kuchli yopishqoqlik kuchiga ega bo‘lsa, suyuqlik yuzaga yopishib qoladi va bu yuzada suyuqlikning yuzaki qismi egri yoki ko‘tarilgan holatga keladi. Bu holat suyuqlikning yuzaki kuchlari bilan bog‘liq bo‘lib, yuzaki kuchlar suyuqlik molekulalarining tashqi qatlamida yuzaga keladi. Kapillyarlik kuchining paydo bo‘lishida yopishqoqlik va ichki tortishish kuchlari o‘rtasidagi muvozanat muhim ahamiyatga ega. Ichki tortishish kuchlari suyuqlik molekulalarini bir-biriga bog‘lab turadi, yopishqoqlik kuchlari esa suyuqlik molekulalarini qattiq yuzaga tortadi. Agar yopishqoqlik kuchlari ichki tortishish kuchlaridan katta bo‘lsa, suyuqlik qattiq yuzaga yopishib, tor joylarda ko‘tariladi. Aks holda, agar ichki tortishish kuchlari kuchli bo‘lsa, suyuqlik o‘zini yig‘ib, yuzadan uzoqlashadi. Kapillyarlik hodisasi tabiiy sharoitlarda ko‘plab jarayonlarda namoyon bo‘ladi. Masalan, o‘simli