KUCHLI RUHIY HAYAJONLANISH HOLATIDA QASDDAN BADANGA OGʻIR YOKI OʻRTACHA OGʻIR SHIKAST YETKAZISH

Аннотация

This article describes intentional infliction of grievous or moderate bodily harm in a state of intense emotional distress. A separate definition is given to https://scientific-jl.com/new 77 11 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS the concepts of a state of severe emotional agitation, causing serious or moderate bodily harm. The article also examines the experience of Germany and provides data. Keywords: severe emotional distress, grievous bodily harm, moderate bodily harm, legislation, Criminal Code. Jinoyat huquqida jinoyatlar har xil usullarda yoxud koʻrinishlarda sodir etilishi mumkin. Masalan: jinoyat qasddan, ehtiyotsizlik orqasida, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida, zaruriy mudofaa chegarasida, oxirgi zarurat singari va boshqa usullarda sodir etilishi mumkin. Shuni taʻkidlab oʻtishimiz lozim, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida, zaruriy mudofaa chegarasida, oxirgi zaruratta sodir etilgan qilmishlar qilmishning jinoiyligini istisno qilish xususiyatiga ega. Agar mazkur yoʻllar orqali sodir etilgan qilmishlar aniqlansa va ularning tarkibida jinoyat tarkibi boʻlmasa, bunday qilmishlar jinoyat hisoblanmaydi. Yuqorida aytib oʻtkanimizday jinoyat bir qancha usullarda sodir etilishi mumkin. Sanab oʻtilgan usullardan esa kuchli ruhiy hayajonlanish orqali sodir etiladigan jinoiy qilmish haqida kengroq toʻxtalib oʻtamiz. Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan badanga ogʻir yoki oʻrtacha ogʻir shikast yetkazish jinoyati Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining "Sogʻliqqa qarshi jinoyatlar" bobida, 106-moddasida "Jabrlanuvchi tomonidan qilingan g‘ayriqonuniy zo‘rlik yoki og‘ir haqorat, shuningdek aybdorning yoki uning yaqin kishisining o‘limiga yoki sog‘lig‘iga ziyon yetkazilishiga sabab bo‘lgan yoxud sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan boshqa g‘ayriqonuniy harakatlar tufayli to‘satdan yuz bergan kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan badanga og‘ir yoki o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish — bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi [1]."-deb, koʻrsatib oʻtilgan. Kuchli ruhiy hayajonlanish-fiziologik affekt holatida boʻlishdir. Fiziologik affekt- qisqa muddatli, lekin tezlik bilan kechadigan emotsional reaksiya, ǵazabga aylanadigan qahr, shiddatli kechinma, daxshatga aylanadigan qoʻrquv, shuningdek shaxsning oʻz xatti-harakatlarini nazorat qilish va boshqarish qobiliyatining bir qancha muddatga yoʻqolishi. Shaxs fiziologik affekt jarayonida oʻzining harakatlari uchun javob bera oladi, nima qilayotganligini tushunadi, biroz oʻz harakatlanirini boshqara oladi va bu shaxsni aqli noraso deb topish uchun asos boʻlmaydi. Shaxs bu qobiliyatini butunlay yoʻqotsa, u patalogik affekt holatida boʻladiki, bu shaxsni aqli noraso, deb topish uchun dastlabki shart-sharoitni yaratadi [2; 40]. Oʻgʻir shikast yetkazish-bu shaxsga qilingan noqonuniy harakatlar tufayli koʻrish, soʻzlash, eshitish qobiliyatini yoʻqotish yoki tananing biror aʼzosining ishdan chiqishi yoxud uning faoliyati tamoman yoʻqolishiga, ruhiy holatining buzilishiga yoki sogʻligʻining boshqacha https://scientific-jl.com/new 77 22 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS tarzda buzilishiga, umumiy mehnat qobiliyatining oʻttiz uch foizidan kam boʻlmagan qismining doimiy yoʻqolishiga homilaning tushishi yoxud badanning tuzalmaydigan darajada xunuklashishi hisoblanadi. Koʻrish qobiliyatini yoʻqotish deganda-shaxsning ikki metr va undan kam masofadagi oraliqlarni koʻrishini pasayishi tushuniladi. Soʻzlash qobilyatidan mahrum boʻlish-bu shaxsning oʻz fikrlarini tovushlar yordamida tushuntirish imkoniyatidan ayrilish. Eshitish qobiliyatini yoʻqotish deganda shaxsning 3-5-santimetr masofadagi ovozlarni eshita olmasligi. Oʻrtacha ogʻir shikast yetkazish-sogʻliqning uzoq vaqt , kamida 21 kun, lekin 4 oydan koʻp boʻlmagan davrda yomonlashuviga yoki umumiy mehnat qobiliyatining oʻn foizidan oʻttiz uch foizigacha yoʻqolishidir [3]. Mazkur jinoyatning zaruriy belgisi sababiy bogʻlanishdir. Kuchli ruhiy hayajonlanish holati jabrlanuvchining harakatlari tomonidan, yaʼni ogʼir haqorat qilishi, jinoyat sodir qilishda aybdor shaxsning oʻlimiga yoki sogʻligʻiga qandaydir zarar yetkazilishiga yoxud jabrlanuvchining boshqa har xil noqonuniy harakatlari oqibatida yuzaga kelishi kerak. Shuning uchun ham ushbu jinoiy qilmishda sababiy bogʻlanish zaruriy belgi hisoblanadi. Yana bir zaruriy belgisi bu qilmishning subyektiv tomoni, yaʼni uning qasddan sodir etilishi hisoblanadi. Qasd-bu shaxs oʻzi nima qilayotganligini anglaydi, uning oqibatlariga koʼzi yetadi va uning yuz berishini xohlaydi yoki bunga ongli ravishda yoʻl qoʻyib beradi. Qasdning toʻgʻri va egri qasd kabi turlari mavjud [4]. Yuqorida keltirib oʻtilgan harakatlar nafaqat Oʻzbekistonda, balki xorijiy davlatlarda ham jinoyat hisobla