O’SMIRLARDA DELINKVENT XULQ SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Mazkur maqolada o’smirlikda delikvinit xulq atvorning shakillanishining psixologik xususiyatlari.O'smirlar o'rtasida delinkvent va deviant xulq-atvorning shakllanish jarayonlari, sifat xususiyatlari, biologik hamda ijtimoiy ijtimoiyi chuqur tahlil tuzilishi. Yoshlar tarbiyasi, huquqbuzarliklarning oldini olish, ta'lim-tarbiya olishning o'z profilaktika vositalarining ahamiyati e'tiborda turganholatlar haqida yozilgan. Kalit so‘zlar: Delikvent, jinoyatchilik va huquqbuzarlik, terrorizm, giyohvandlik, dezadaptatsiya. Bugungi kunda amalga oshirilayotgan choralar tarkibida, xususan o'smirlarning ta'lim jarayonidagi faolligini oshirish, shaxslararo munosabatlarga kirishishda empatiya hissini rivojlantirish, shaxs sifatida o'zini to'g'ri baholash, jamiyatda o'z o'rnini topishida yordam berish hamda axloqiy ko'nikmalar shakllantirilishining psixologik mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb masalalar hisoblanadi.1Inson ontogenezidagi eng og’ir va murakkab davrlardan biri o’smirlikdir. Shaxsning ijtimoiy yo’nalganligi, qadriyatlari, e’tiqodi va ideallari shakllanadigan ushbu davr og’ishgan xulq-atvor ko’rinishlarining namoyon bo’lishi uchun ham eng qulay davr hisoblanadi. Jamiyatda jinoyatchilik va huquqbuzarlikni oldini olish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biri. Shuning uchun ham o’smirlarda delinkvent xulq shakllanishining psixologik xususiyatlarini tadqiq qilish va o’rganish katta ahamiyat kasb etmoqda. 2Dunyoda diniy ekstrremizim, terrorizm, giyohvandlik, odam savdosi, noqonuniy migratsiya, “ommaviy madaniyat” kabi yovuz xavf-xatarlar insoniyat boshiga o`g`ir kulfatlar solayotgan hozirgi murakkab bir davrda yoshlar tarbiyasi masalasi yanada muhim ahamiyat kasb etayotgani hech kimga sir emas. Albatta, bugunungi kunda yurtimizda yoshlarimiz qalbida Vatanga muhabbat va sadoqat tuyg`usini kamol toptirish, ularni sog`lom turmush tarzi ruhida tarbiyalashga qaratilgan targ`ibot - tashviqot ishlari olib borilmoqda. Ammo ochiq tan olishimiz kerakki , bu borada amalga oshirayotgan ishlarimiz hali yetarli darajada emas. Shunung uchun biz 1 https://cyberleninka.ru/article/n/o-smirlarda-salbiy-xulq-atvor-namoyon-bo-lishining-psixologik-xususiyatlari 2 http://conferences.neasmo.org.ua/ru/art/491 https://scientific-jl.com/new 11 11 33 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS yoshlarimiz, ayniqsa uyushmagan yoshlar bilan ishlashga jiddiy e`tabor qaratishimiz zarur. Fuqarolarni o`rnatilgan qonunlar va qoidalarga amal qilishini uyg’otishga yo`naltirilgan jamiyatning turli-tuman chora-tadbirlariga qaramay, ko`pchilik odamlar uni har kuni buzadilar. Ko`pincha ko`rinishidan to`la oddiy ko`ringan odamlar to`satdan jiddiy jinoyat sodir etganliklarini tushunish og’ir bo`ladi. Ko`p hollarda bu psixik jihatdan sog’lom shaxslar, shu jumladan yoshlar o`rtasida kuzatilayotgani achinarli xolatdir.. Qonunga qarshi harakatlar determinatsiyasini ko`rib chiqishda odatda, shunga o`xshash axloqni uyg’otuvchi tashqi sharoitlar va ichki sabablar yig’indisi haqida gapiradilar. Shubhasiz, har bir aniq holda omillarning noyob uyg’unligi o`ringa ega, shunga qaramay, delinkvent axloqning shakllanishida ba’zi umumiy tendentsiyalarini aniqlash mumkin.3 Har qanday jamiyatda, u jamiyat qaysi rivojlanish bosqichida bo’lishidan qat’iy nazar , doimiy e’tiborga muhtoj odamlar bor.Bular o’z jismoniy , ruhiy va ijtimoiy rivojlanishdan chetga chiqish og’ish bor bo’lgan odamlardir. Ular doim bir guruh bo’lib ajralishgan jamiyat va davlat ularga nisbatan alohida munosabat shakillangan. Jahon fani, xususan tabobat ilmi taraqqiyotiga ulkan hissa qo’shgan Abu Ali ibn Sino o’zining «Tib qonunlari» kitobida sabablar to’rt xil bo’ladi: moddiy, faol (ta`sir qiluvchi), shakliy va tugallovchi sabablarni ko’rsatib o’tadi. Moddiy sabablar sog’liq va kasallik negizlarida paydo bo’ladi. Eng yaqin negiz a`zo ruhdir. Ta`sir qiluvchi sabablar odam gavdasining holatlarini o’zgartiruvchi yoki o’zgarmagan holda saqlovchi sabablardir. Jumladan uyqu va uyg’oqlik ham sabablardan biridir. Bir yoshdan boshqa bir yoshga o’tish, yosh, jins e`tibor bilan farqlash ham ta`sir qiluvchi sabablardandir. Shakliy sabablar — mijozlar ulardan keyin paydo bo’ladigan quvvatlar va tarbiyalardir. Tugallovchi sabablar faoliyat (ishlar)dir. Faoliyatni o’rganishga quvvatlar va ularni tashuvchi ruhlarni o’rganish ham kiradi. Tabibning tasavvur qilib, dalil keltirmog’i zarur bo’lgan narsalar kasalliklar, ularning o’ziga xos sabablari, alomatlari va qanday qilib kasallikning ketkazilishi va sog’liqni saqlashidir. Aynan o’smirlik yoshida ijtimoiy me`yorlarga har xil qarash tufayli ko’pincha, uning xulq- atvori me`yorlarning teskarisi ekanligini hisobga olib, salbiy me`yorlarning «oynadagi aksi» deyishadi. O’smirlik davriga xos deviant xulq-atvor va ularni ijtimoiy moslasha olmaslik (dezadaptatsiya) muammosi kuchayib borish xususiyatiga ega ekanligi bois ham juda dolzarbdir. Bunday o’smirlarning umum qabul qilingan ijtimoiy va ma`naviy-axloqiy me`yorlarni tan olmasligi, ta`lim-ta