TURLI DARAJADAGI SEMIZLIK FONIDA KECHUVCHI GONARTROZ BILAN KASALLANGAN BEMORLAR IMMUN STATUSI VA USHBU BEMORLARNI DAVOLASHNING XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada turli darajadagi semizlik bilan birgalikda gonartroz kasalligidan aziyat chekayotgan bemorlarning immun holati, immunologik ko'rsatkichlari va ularni davolashga oid yondashuvlar o'rganildi. Tadqiqotda klinik, laborator va immunologik tekshiruvlar asosida semizlik darajasi bilan immun o'zgarishlar orasidagi bog'liqlik aniqlanib, davolash strategiyasining farqlari tahlil qilindi. Olingan natijalar asosida davolashning individual yondashuvlarini ishlab chiqish bo'yicha tavsiyalar berildi. Kalit so'zlar: gonartroz, semizlik, immun status, yallig'lanish markerlari, davolash strategiyasi. Kirish. Gonartroz – tizza bo‘g‘imining degenerativ-distrofik kasalligi bo‘lib, bo‘g‘im tog‘aylarining yemirilishi, bo‘g‘im harakatchanligining cheklanishi va og‘riq sindromi bilan kechadi. Bu kasallik asosan o‘rta va keksaygan yoshdagi insonlarda uchraydi va hayot sifatini sezilarli darajada pasaytiradi. Gonartrozning rivojlanishida turli omillar – genetik moyillik, jismoniy ortiqcha yuklama, travmalar, metabolik buzilishlar va ayniqsa semizlik muhim rol o‘ynaydi. Semizlik gonartrozning rivojlanishida nafaqat mexanik yuklama ortishi orqali, balki yallig‘lanish jarayonlarini kuchaytirish orqali ham ta’sir ko‘rsatadi [1, 2]. Semizlik surunkali yallig‘lanish holati sifatida qaraladi, chunki organizmda ortiqcha yog‘ to‘qimalari metabolik jihatdan faollik kasb etadi va biologik faol moddalar, xususan yallig‘lanish sitokinlarini (IL-6, TNF-α, leptin, adiponektin) ishlab chiqaradi. Bu moddalar esa bo‘g‘im to‘qimalarining buzilishiga, sinovial suyuqlik tarkibining o‘zgarishiga va immun javobning izdan chiqishiga olib keladi [3, 4]. Gonartroz bilan kasallangan semiz bemorlarda ayniqsa surunkali og‘riq, harakat cheklanishi va yallig‘lanish markerlarining yuqori darajalari bilan kechuvchi klinik holatlar ko‘p uchraydi. Bundan tashqari, semizlik fonida kechuvchi gonartrozda bemorlarning immun holatini baholash dolzarb ahamiyat kasb etadi. Immun tizimining hujayraviy va gumoral komponentlari, sitokinlar muvozanati va yallig‘lanish oqsillari (masalan, CRP) bu bemorlarning umumiy holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, semizlik darajasining ortishi bilan gonartrozning kechish xususiyatlari va immun statusdagi https://scientific-jl.com/new 11 55 33 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS o‘zgarishlarni aniqlash, shuningdek, samarali davolash choralarini ishlab chiqish zarurati paydo bo‘lmoqda. Shuningdek, mavjud klinik holatlarni differensial baholash va davolash yondashuvlarini individualizatsiyalash orqali bemorlarning reabilitatsiya ko‘rsatkichlarini yaxshilash mumkin. Bugungi kunda kompleks terapiya, shu jumladan immunomodulyatorlar, fizioterapevtik usullar va parhez terapiyasini qo‘llash orqali bemorlarning hayot sifatini oshirish imkoniyatlari kengaymoqda. Biroq bu yondashuvlarni asoslash uchun fundamental immunologik tahlillar muhim ahamiyat kasb etadi. Shu munosabat bilan, mazkur tadqiqotning maqsadi – turli darajadagi semizlik fonida gonartroz bilan kasallangan bemorlarning immun holatini baholash, immunologik ko‘rsatkichlarni tahlil qilish va ushbu holatda samarali davolash yondashuvlarini aniqlashdan iboratdir. Tadqiqot materiali va metodi. Tadqiqotga umumiy 90 nafar bemor jalb qilindi. Ular tana massasi indeksi (TMI) bo‘yicha 3 guruhga ajratildi: 1-guruh: normal vazn (TMI < 25) – 30 nafar bemor; 2-guruh: ortiqcha vazn (TMI 25–29.9) – 30 nafar bemor; 3-guruh: semizlik (TMI ≥ 30) – 30 nafar bemor. Barcha bemorlarda laborator tekshiruvlar doirasida quyidagi ko‘rsatkichlar aniqlandi: Umumiy qon va siydik tahlillari; Immunoglobulinlar (IgA, IgG, IgM); Sitokinlar darajasi (IL-1β, IL-6, TNF-α); CRP (C-reaktiv oqsil); ESR (eritrotsitlarning cho‘kish tezligi); Shuningdek, bemorlarning og‘riq darajasi VAS shkalasi bo‘yicha, harakatchanligi esa WOMAC indeksi asosida baholandi. Davolash strategiyasiga standart dori vositalari (NSAID, xondroprotektorlar) va individual yondashuv asosida tuzilgan reabilitatsiya dasturlari (jismoniy mashqlar, parhez, immunomodulyatorlar) kiritildi. Natijalar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, semizlik darajasi ortgan sari bemorlarda yallig‘lanish markerlarining yuqori darajada aniqlanishi kuzatildi. 3-guruh (semiz) bemorlarda IL-6, TNF-α va CRP darajalari 1-guruhga nisbatan 2,5–3 baravar yuqori bo‘ldi (p<0.01). Ayniqsa, IL-6 ko‘rsatkichi semiz bemorlarda o‘rtacha 16.2±1.3 pg/ml ni tashkil etdi, bu esa normal vaznli bemorlardagi 5.8±0.9 pg/ml ko‘rsatkichdan sezilarli yuqori edi. Immunoglobulinlar tahlilida IgG va IgA darajasining semizlik fonida pasayishi, IgM esa biroz ortishi aniqlandi. Bu esa bemorlarda immun tizimining humoral zvenosidagi disbalansdan dalolat beradi. https://scientific-jl.com/new 11 55 44 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Klinik ko‘rsatkichlarda ham ahamiyatli farqlar qayd etildi: semiz bemorlarda VAS bo‘yicha og‘riq ballari o‘rtacha 7.1±0.5, ortiqcha vaznli bemorlarda 5.6±0.4, normal vaznli guruhda esa 4.2±0.3 ni tashkil etdi.