KANALLAR VA SUG‘ORISH TARMOQLARINI BETONLASHTIRISHNING AHAMIYATI TAHLILI

Аннотация

The fact that the proposed mathematical models and analytical links are the basis for improving the machine laying a concrete coating on the channel surface https://scientific-jl.com/new 11 99 44 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS and determining the parameters of the working parts, as well as the possibility of use in substantiating the parameters of other similar working bodies determines the scientific significance of the research results. The efficiency will be increased by reducing the power consumed by the newly improved energy and resurstejamkor working equipment offered. Key words: ekologik, konstruksiya, zanjirli, polymer, materiallar, predmet, asfalt.. Kanallar va sug‘orish tarmoqlarini betonlashtirish ancha suv yo‘qotishga, qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshishiga, texnik xizmat xarajatlar kamayishi va ekologik muvozanatni saqlashga yordam beradi. Tuproq o‘zanli kanallarda suvning yerga sizib ketishi natijasida katta miqdorda suv yo‘qotiladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, betonlanmagan irrigatsiya tarmoqlarida yiliga o‘rtacha 14 milliard kub metr yoki 36% suv isrof bo‘lmoqda. Betonlashtirish orqali esa suv yo‘qotishlari 15% gacha kamaytirilgan. Betonlangan kanallar suvni ekin maydonlariga tezroq va samaraliroq yetkazadi, bu esa hosildorlikni oshiradi. Beton qoplamalar kanalga loyqa va iflosliklarning kirishini kamaytiradi, bu esa suv sifati va atrof-muhit holatini yaxshilaydi. Shuningdek, suv tejash orqali ekologik tizimlar barqarorligini ta’minlashga hissa qo‘shadi. Kanallar va sug‘orish tarmoqlarini betonlashtirish O‘zbekistonning suv resurslarini tejash, qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish va ekologik muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda butun dunyoda suv tanqisligi eng katta muammolardan biri bo‘lib kelmoqda. Jahon banki tahliliy ko‘rsatkichlariga ko‘ra, 2050 yilga borib O‘zbekistonda suvga bo‘lgan talab 59 kub km.dan 62-63 kub km.gacha oshadi. Shu muammolarni hal qilish maqsadida bugungi kunda butun dunyoda juda ko‘plab salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Oddiy misol tariqasida qishloq xo‘jalik ekinlarini sug‘orishning zamonaviy va noodatiy usullaridan foydalanib kelishmoqda. Bu ishlarini yanada kuchaytirish va kam suv ishlatgan holda yuqori ish unumdorligiga erishish masalalari ustida jadal ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Biz bilamizki respublikamiz hududidagi kanallar to‘liq betonlashtirilmagan. Shu maqsadda suv shimilishining oldini olish maqsadida kanllarning yon tomonlari va tubini silliqlash, zichlash, bir vaqtning o‘zida betonlashtirish orqali suv shimilishining oldini olgan bo‘lamiz. Bu esa o‘z navbatida kanal tubi va yon tomonlarini zichlab, beton qorishmasini yotqizadigan mashinalarning ish samaradorligini oshirishni talab etadi. Shuningdek qаzilgаn kаnаllаr sirtini tеkislоvchi, silliqlovchi mаshinаlаrni ishlаtishdа bu kаnаllаrgа bеtоn qоplаmi yotqizishni nаzаrgа tutgаn hоldа ulаrning ish jihоzini fаоl bo‘lishini, mаshinаlаrni murаkkаb kоnstruksiyasidаn оddiy iхchаm vа https://scientific-jl.com/new 11 99 55 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS аrаlаsh ish jihоzigа egа bo‘lgаn kоnstruksiyasigа аstа sеkinlik bilаn o‘tishni, o‘tа оg‘ir vа murаkkаb ya’ni ko‘p ish tаlаb qilаdigаn tеmir yo‘llаrdа yoruvchi kаnаl tоzаlаsh mаshinаlаrini zаmоnаviy zаnjirli yoki g‘ildirаkli yorish uskunаsi bilаn аlmаshtirishni, mаshinаni qаzilаdigаn qаtlаmini o‘zgаrtirishni uning yorish tеzligi bilаn bоg‘lаnishini аvtоmаtlаshtirishni, kаnаl tubining eni 3 m dаn yoqоri bo‘lgаn jоylаrdа kаnаlning bir оtkоsi vа tubi enining yarmini tеkislоvchi zаnjirli yoki g‘ildirаkli yurish uskunаsigа egа bo‘lgаnlаrni qo‘llаshni, kаnаl tubining eni 3 m gаchа bo‘lgаn kаnаllаrni sirtini tеkislаsh, silliqlashdа va bir vaqtning o‘zida beton yoyish mashinalarini ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb muammolaridan bo‘lib hisoblanadi. Hozirda respublikamizda kanallarni betonlashtirish to‘liq amalga oshirilmagan. Betonlashtirilgan kanallar ham mashina yordamida emas, balki qo‘l kuchi bilan amalga oshirilmoqda. Bunda turli xildagi qurollardan foydalanilib ishlar tashkil qilingan. Qo‘l kuchi yordamida ishlarning amalga oshirilishi kanallarning barcha qismida bir xil bo‘lmasligi sababli ularning yaroqlilik muddati yuqori bo‘lmasligiga olib keladi. Buning natijasida ish sifati u darajada yuqori va unumdorlikka ega emas. O‘rganishlarimiz davomida yuqoridagi kabi muammolarga duch keldik. 1.-rasm. Kanallarni betonlashtirish jarayonida qo‘l qurollari 2 -rasm. Kanalni betonlashtirishning bugungi kundagi holati Kanallar va sug‘orish tarmoqlarini betonlashtirish O‘zbekistonning suv https://scientific-jl.com/new 11 99 66 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS resurslarini tejash, qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish va ekologik muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda suv tanqis boʻlayotgan davrda kanallarni betonlashtirishtirish va kanallarga beton qoplamalar oʻrnatuvchi mashinalar yordamida betonlashtirish jarayonl