OLIY TA’LIM TIZIMIDA DARSLARIDA TALABALARNING AXBOROTLAR BILAN ISHLASH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK TAHLILI

Аннотация

There have been a number of scientific studies on the use of information in the educational system, but the role and role of students in the information field have not been sufficiently studied. After all, the main task of the educational process is to https://scientific-jl.com/new 22 00 44 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS convey the necessary information to the learners, to achieve their assimilation and to teach them to be able to apply the acquired information. Key words: propedeutic, material, interpretatio, competence, synthesis, subject, component. Ilmiy adabiyotlarda o‘quv jarayonining dastlabki bosqichi o‘rganilayotgan mavzu doirasida axborotlar to‘plash bilan xarakterlanishi ta’kidlab o‘tilgan. Ma’lumki, boshlang‘ich ta’limda o‘rganiladigan o‘quv fanlari ta’limning keyingi bosqichlarida o‘rganiladigan fanlar uchun propedevtik materiallar (fanlar yuzasidan qat’iy algoritm asosida, aniq maqsad sari quyi bosqichda o‘rganiladigan axborotlar) bilan ta’minlashni nazarda tutadi. Xususan, aniq fanlar, informatika kabi fanlar uchun propedevtik materiallar (ushbu fan sohalari bo‘yicha o‘quv axborotlari) bilan ishlash (axborotlar to‘plash asosida o‘zlashtirish, birlamchi qayta ishlov berish asosida qo‘llay olish) ga o‘rgatishning dastlabki bosqichi sifatida xarakterlanadi. Shuning uchun talabalarda axborotlar bilan ishlash tayanch kompetensiyasini shakllantirishda matematika fani ustuvor hisoblanadi. An’anaviy ta’limda yangi mavzular talabalarga algoritmik tarzda berilib, so‘ngra uni mustahkamlash uchun mashqlar berish orqali o‘rgatiladi. Mustahkamlovchi darslarda o‘z navbatida, o‘tgan mavzularga oid bilimlar tizimlashtirilib chiqiladi. Talabalar axborotlarni tushunish, interpretatsiya (lot. «interpretatio» - tushuntirish, izohlab, berish Axborotni tahlil qilish ya’ni, axborotning ma’nosini, tub mohiyatini ochib berish, tushuntirishga kam jalb qilinadi. Lekin, inson hayotiy faoliyat davomida doimiy ravishda muammolarni tahlil qilish, yechimlarni sinovdan o‘tkazish bilan shug‘ullanadi. Bu jarayonni qanday amalga oshirishni xayotiy faoliyatlarni bajarish davomida o‘rganib boradi va muammolarni tahlil qilib boradi. Talabalarning hayotiy faoliyatlar davomida moddiy borliqdagi predmetlar, atrofdagi voqea-hodisalar, o‘z xatti-harakatlari, ijtimoiy munosabatlar to‘g‘risidagi axborotlarni doimiy tahlil qilishi, baholab borish asosida eslab qolishi, anglash asosida qo‘llay olishi o‘rganilayotgan axborotning ahamiyatini tushunishida muhim o‘rin tutadi. Shuning uchun aniq fanlarning darslarida axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirish jarayonini mustaqil hayotiy faoliyatlar davomida axborotlar bilan ishlash kabi yondashuv (axborotlarni tahlil qilish, sintez qilish, baho berish asosida eslab qolish hamda tushunish asosida qo‘llash) bo‘yicha tashkil etish maqsadga muvofiq. Axborotlarning tahlili va sintezi axborotlarni o‘zlashtirishning mukammal darajasi sifatida anglagan axborotni eslab qolish hamda qo‘llay olishga yordam beradi. Axborotlarni tahlil qilish, xulosalarni sintez qilish axborotlarni o‘zlashtirishning mukammal darajasi hisoblanib, o‘quvchilarning axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishga xizmat qiladi. Zero, o‘quvchilar o‘zlari https://scientific-jl.com/new 22 00 55 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS anglagan axborotni eslab qoladi va qo‘llay oladi. Buning uchun o‘quvchilarni: - Mustaqil o‘ylashga jalb qilish: o‘quvchilar tushunchani o‘zlari topishlari, o‘zlari tushunishlariga erishish lozim. Chunki bu jarayonni hayotiy faoliyatlari davomida qayta-qayta amalga oshirishadi; - noma’lum vaziyatlar uchun moslashtirish: agar o‘qituvchi axborotlar bilan ta’minlab, tushuntirib, tushunchani mustahkamlash uchun amaliyotda qo‘llashga o‘rgatsa, talabalar bilimlarini faqat tanish vaziyatlar uchun qo‘llay oladi. Moslashuvchanlikni rivojlantirish, jarayonning yo‘nalishiga qarab ishning borishini tahlil qilish va olib borish kutilmagan vaziyatlarda ham samarali natijani kafolatlaydi. - axborotlarni mustaqil izlashga o‘rgatish: axborotlarni o‘quvchilarga shunchaki taqdim etish emas, kashf qilishlariga imkon berish. O‘rganilayotgan axborotning ahamiyatini tushunish muhim bo‘lib, ularni o‘zlashtirishda jalb qilish, yo‘l yo‘riqlar berish, qiziqish uyg‘otish kabi tamoyillarga asoslanadi. Bu axborotlarni baholash asosida amalga oshiriladi. Inson hayotiy faoliyati davomida o‘z xatti-harakatlari, atrofdagi voqea-hodisalar, ijtimoiy munobatlar, moddiy borliqdagi mavjud predmetlar to‘g‘risidagi axborotlarini doimiy baholab boradi xususan, o‘quvchilar ham. Baholash asosida ular to‘g‘risidagi axborotlarni eslab qoladi, tushunadi va qo‘llay oladi. O‘quv materiallarining asosiy qismi mavzularni o‘zlashtirishga xizmat qiladi, ammo keyinchalik unutiladi. Talabalar o‘z navbatida, faol qatnashish asosida o‘zlashtirgan, tushungan, ixtiyoriy idrok qilgan bilimlariga ko‘proq tayanishadi. (1.-rasm). Axborotlar bilan ishlash tayanch kompetensiyasini rivojlan