OLIY TA’LIM TIZIMIDA AXBOROTLAR VA ULARNING MANBALARI BILAN ISHLASH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK TAHLILI

Аннотация

In the educational system, continuous improvement of the quality and level of professional skills of pedagogical personnel, improvement and internship of https://scientific-jl.com/new 22 00 99 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS pedagogical and scientific personnel abroad, training of graduates of higher educational institutions in PhD and graduate programs, wide involvement of highly qualified foreign scientists, teachers and specialists in educational processes aimed. Key words: technology, seminar, interactive, methodical, material, integral, component. Axborotlar ko‘lami kengayib borayotgan hozirgi davr jamiyat a’zolaridan axborotlarni «to‘g‘ridan – to‘g‘ri qabul qilmasdan, tanqidiy va kreativ yondashuv asosida ko‘rib chiqishlari va mantiqiy fikrlash orqali o‘zlari uchun muhim va foydali bo‘lganlarini ajratib olishlarini talab etadi». Hozirgi kunda axborotlarning mazmunini nazorat qilish, ularni ommaviy axborot tarmoqlari orqali tarqatish usullari va yo‘llarini boshqarish qiyinlashib, yosh xususiyatidan qat’iy nazar insonlarga axborotlarning ta’sir (ijobiy yoki salbiy) doirasi ham kengayib bormoqda. Shuning uchun bugungi kunda butun dunyoda aholining, birinchi navbatta, yoshlarning ongi va qalbini egallash uchun qanday keskin kurash borayotganini hisobga oladigan bo‘lsak, farzandlarimiz tarbiyasi, ma’naviy-ma’rifiy sohadagi ishlarimizni bir zum ham susaytirmasdan, aksincha, ularni yangi bosqichga ko‘tarishimiz zarur». Ta’lim sohasida axborotlar ko‘lamining kengligi va tezkor suratlarda o‘sib borishi hamda ular bilan ishlash jarayonida texnik vositalarning tobora keng qo‘llanilayotgani ta’lim oluvchilarda zarur ko‘nikmalarni shakllantirib borishni talab qiladi. Ammo, bu borada umumiy o‘rta ta’lim maktablari va ta’limning keyingi bosqichlari o‘rtasida ma’lum uzilishlar ko‘zga tashlanadi. Bular: axborotlarni mustaqil o‘zlashtirish uchun zarur axborotlar haqida ma’lumotlarga ega bo‘lish, mavjud axborotlardan foydalanish asosida zarur axborotni o‘zlashtirib borish, axborotlarni qayta ishlash, axborotlar bazasiga ega bo‘lish, ularni amaliy faoliyatlarda qo‘llay olish jarayonida ko‘rinmoqda. Zero, ta’limning yuqori bosqichlariga o‘tgan sari bu jarayon takomillashib boraveradi va pedagogik jarayonning mazmuniga aylanib boradi. Talabalarda axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirish ushbu jihatdan ham muhim sanaladi. Axborot manbalari va zaxiralari cheksiz bo‘lib, ta’lim oluvchilarning turli manbalardan tarqatiladigan axborotlarning faol iste’molchisi sifatida ular bilan ishlay olishi muhim hisoblanadi. Axborot manbalardan foydalanish deganda avvalo, ushbu manba va undagi axborotlar to‘g‘risidagi xabardorlik nazarda tutiladi. Ta’lim jarayonida axborot manbalari sifatida ta’lim beruvchi, bosma nashrlar, axborot – kommunikasiya texnologiyalari, ijtimoiy guruhlar qaraladi. Axborot manbalari bilan ishlashga o‘rgatish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Manbalardan zarur axborotlarni qidirib topish, saqlash, interpretatsiya qilish, zarur hollarda ularni qayta ishlash, ulardan foydalanish, tegishli manbalarga joylashtirish, imitatsiyalarini yaratishni ko‘zda tutadi. Oliy ta’limda o‘quv materiallarining asosiy manbasi bu - darsliklar hisoblanadi. https://scientific-jl.com/new 22 11 00 Volume–79_Issue-2_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Olib borilgan tadqiqot ishlarida, ilmiy adabiyotlarda ham talabalarning axborotlar bilan ishlashga o‘rganishda eng muhim manba sifatida darsliklar alohida qayt etib o‘tilgan. Masalan, ta’lim jarayonida «axborot iste’moli madaniyati» ni tarbiyalashda darsliklar asosiy manba sifatida ko‘rsatilgan. Fan sohalari yuzasidan ilmiy tadqiqot ishlariga oid axborotlar bilan ishlay olish ta’lim oluvchilarda axborotlar bilan ishlay olish kompetensiyasining tarkib topganligini talab qiladi. Fan sohalariga oid o‘quv axborotlarida real voqea-hodisalar va dalillar aks etadi. Fan sohalari yuzasidan ilmiy tadqiqot ishlariga oid axborotlarning ta’lim jarayoniga tatbiq etilishi muhim. Bu talabalarning fanga oid ma’lumotlar bazasiga ega bo‘lish va ulardan o‘quv faoliyati davomida axborot sifatida foydalana olish imkonini beradi. Fan va ta’limga oid axborotlar deganda barcha ilmiy-texnik, ilmiy ta’limiy hamda ixtiro va patentlarga oid xujjatlar nazarda tutiladi. Fan va ta’limga oid axborotlarni uzluksiz ta’limga joriy qilishda o‘quvchilar yosh xususiyatiga mosligi, fan tarmog‘iga mansubliligi, yaxlitligi va hajmi, ulardan foydalana olish imkoniyatlari, axborotning bahosi (iqtisodiy, ijtimoiy, xavfsizlik nuqtai nazaridan qiymatlari) hisobga olinadi. Talabaning axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirish jarayonini fan sohalariga oid bo‘lgan axborotlar bilan ta’minlash fundamental axborotlar zaxirasini yaratish omili sifatida o‘rganilib, bilimlarni tegishli sohalar bo‘yicha yangiliklar bilan muntazam to‘ldirib borish, bugungi kun talabidan kelib chiqib ta’lim jarayonini zarur o‘quv axborotlari bilan ta’minlash modeli shakllantirildi (1-rasm). Fan s