БУЗИНА ФИТАГГЛЮТИНИНИ ВА АНТИ-О ГЕТЕРОИММУН ЗАРДОБЛАРИНИ ҚИЁСИЙ ТЕКШИРИШ

Аннотация

Мақолада доғлардаги қон гуруҳини бузина ўсимлиги фитагглютининлари ва гетероиммун анти-О зардоблари орқали аниқлашни қиёсий баҳолаш натилари келтирилган. Маълумки, инсон қон зардобидан ташқари, эритроцитларни агглютинациялаш қобилиятига бошқа моддалар, хусусан, ўсимлик экстрактлари (фитагглютининлар) ҳам эга бўлиши мумкин. Одам ва ҳайвонлар зардобидаги антитаналар, шунингдек фитагглютининлар (лектинлар) оқсилларнинг глобулин фракциясига тегишли. Суд-биологик экспертизаларда анти-О зардоби билан солиштирганда, бузина ўсимлиги меваларидан олинган анти-О фитагглютининлари бир қатор афзалликларга эга (титр баландлиги, сўрилиш қобилияти, хусусиятларнинг барқарорлиги, нархи ва самарадорлиги) ва шунинг учун амалий фойдаланиш учун тавсия этилиши мумкин. Калит сўзлар: Ашёвий далиллар, қон гуруҳлари, фитагглютинин, агглютинация. Долзарблиги. Сўнгги йилларда ашёвий далиллар суд-тиббий экспертизаси амалиётида АВО тизими гуруҳий мансублигини аниқлаш учун фитагглютининлардан (лектинлар) фойдаланиш тобора оммалашиб бормоқда [2, 3, 5]. Янги тадқиқот ва таҳлил усулларининг жорий этилиши ва қўлланиладиган диагностика реагентлар миқдорини кўпайтириш ашёвий далиллар суд-тиббий экспертизанинг сифатини ва самарадорлигини оширади [1, 4, 8]. Маълумки, инсон қон зардобидан ташқари, эритроцитларни агглютинациялаш қобилиятига бошқа моддалар, хусусан, ўсимлик экстрактлари (фитагглютининлар) ҳам эга бўлиши мумкин. Одам ва ҳайвонлар зардобидаги антитаналар, шунингдек фитагглютининлар (лектинлар) оқсилларнинг глобулин фракциясига тегишли [1, 7]. Шуни таъкидлаш жоизки, ўсимликларда агглютининларга ўхшаш моддалар мавжудлиги одам ва ҳайвонлар қонидаги агглютининлардан анча олдин аниқланган. Масалан, 1888 йилда H.Stillmark кастор ловия уруғида инсон эритроцитлари билан агглютинацияга киришадиган модданинг мавжудлигини, яъни инсон қонида агглютининлар мавжудлигини К.Ландштайнер томонидан https://scientific-jl.com/new 33 33 Volume–78_Issue-4_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS кашф қилишдан 13 йил олдин аниқлади [2, 4]. Муаллифларнинг илмий тадқиқотлари шуни кўрсатдики, инсон танасининг тўқималарига ва баъзи суюқликларига нисбатан антигенларни агглютинациялашга қодир бўлган агглютининларга ўхшаш моддалар мавжуд бўлиб, улар ҳайвон ва ўсимлик дунёсининг муҳим вакилларида учрайди [4]. Ҳозирги вақтда инсон қонининг гуруҳланишини аниқлаш учун суд- тиббиёти амалиётида қўлланиладиган фитагглютининларнинг аксарияти дунёнинг барча мамлакатларида мавжудлиги сабабли кенг қўлланилади, уларнинг тижорат нархи қуёнлардан олинадиган гетероиммун зардоблар нархидан ўнлаб ва ҳатто юзлаб марта арзон [2]. Шу сабабли, қон ва инсон ажралмалари изларида АВО тизимининг гуруҳини аниқлаш учун янги иқтисодий жиҳатдан арзонроқ препаратларни ишлаб чиқиш долзарбдир. Ўсимлик (лектинлар) ва ҳайвонлар (протектинлар) келиб чиқиши бўлган антитаналарга ўхшаш реагентлар жуда муҳим суд-серологик аҳамиятга эга [2, 3]. Инсон қон гуруҳларини аниқлашга келсак, гуруҳга хос фитгемагглютининлар кашф этилгандан сўнг пайдо бўлган диагностик лектинология ўз ютуқларида нафақат АВО ва МN тизимларининг антигенлари, балки резус реагентларига ҳам эга [2, 3, 5, 7]. Лектинлар оқсилларнинг мустақил гетероген гуруҳи бўлиб, улар юқори даражада специфик ва карбогидратларни ёки углеводнинг гликоконъюгат қисмини, шунингдек биополимерларнинг углевод лигандларини таниб олиш ва боғлаш қобилияти туфайли биринчи марта кашф этилган. Лектинларнинг физиологик роли ҳақидаги гипотезаларнинг аксарияти уларнинг таркибида углеводларни боғлайдиган доменларнинг мавжудлигига асосланади, аммо, бу оқсилларнинг ўсимлик ҳаёти учун функционал аҳамияти тўғрисидаги якуний қарор ҳали ҳам баҳсли ҳисобланади. Тадқиқот мақсади. Доғлардаги қон гуруҳини бузина ўсимлиги фитагглютининлари ва гетероиммун анти-О зардоблари орқали аниқлашни қиёсий баҳолаш. Тадқиқот материали ва усуллари. Тажрибаларимизда Тошкент шаҳрида 2014-2018-йилларда йиғилган бузина (Sambucus ebulus L.) ўсимлиги меваларидан олинган эстракти анти-О фитагглютининларидан фойдаландик. Бузина ўсимлигининг қуритилган мевалари чинни хавончада майдаланди, 2 г мева 15 мл стерил физиологик эритмада 2 соат давомида 37°C ҳароратда термостатда экстракция қилинди. Бузина экстракти центрифугалашдан ва фильтрлангандан сўнг тўқ олча рангга эга бўлди. Тайёр экстрактлар пробирка усулида текширилганда уларнинг 1:64 дан 1:128 га тенг бўлди. Қон текширишлари учун бузина экстракти 1:16-1:32 суюлтиришда ва ажралмаларни текшириш учун 1:32-1:64 титрларда киритилди. Тегишли титр https://scientific-jl.com/new 33 44 Volume–78_Issue-4_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS реакцияга 2% ли О гуруҳи эритроцитлари аралашмасини қўшиб, 1500 айл/мин тезлигида 2 минут центрифуга қилинди ва чайқатишидан сўнг натижаларини макроскопик тарзда қайд этиш орқали аниқланди. Реагентнинг суюлтирилиши 0,9% физиологик эритма ёрдамида тайёрланди. Қиёсий тадқиқотлар учун биз қуёнларни иммунизация қилиш орқали олинган гетероиммун анти-О зардоблардан фойдаландик. Олинган натижалар ва уларнинг муҳокамаси