"KO‘KAMARON” OILASIGA KIRUVCHI O‘SIMLIKLAR TARKIBIDAGI BO‘YOQLI MODDALARNI O‘RGANISH

Аннотация

Scutellariya Leptosiphon Juz. o’simligining flavonoidlari yig’indisini bo’yoqli xususiyatlarini aniqlashdan iborat. O’simlik yer ustki va yer ostki qismlari tarkibidan flavonoidlar yig’indisini ajratib olish maqsadida tegirmonda maydalangan o’simlik yer ustki va yer ostki qismlarini 80 o C haroratda suvli, suv- spirtli va spirtli ekstraksiya qildik. O’simlikdan ajratib olingan flavonoidlar yig’indilari asosida tabiiy bo’yoqlar olish, ular asosida tabiiy hamda sun’iy maotlarni bo’yash amalga oshirildi. Scutellaria leptosiphon o’simligi ekstraktlarini va flavonoidlarini bo’yoqli xossalari aniqlandi. Scutellariya leptosiphon Juz. o’simligidan ilk bor ajratib olingan flavonoidlar yig’indilari asosida tabiiy bo’yoqlar olish, ular asosida tabiiy hamda sun’iy matolarni bo’yash amalga oshirildi. O’simlik salqinda quritilib tegirmonda maydalanib suvli,suv-spirtli, spirtli ekstraklar olinib, ekstraktlar kukun holatga keltirilib neytral va ishqoriy muhitli vannalarda har xil tuzlar va tuzsiz sharoitda jun, ipak va paxta materiallarini bo’yalib sariqdan jigarrangacha bo’yalgan ranglar spekri olindi. Kalit so’zlar. Scuellariya leposiphon, suvli,suv-spirtli, spirtli ekstraklar, flavonoidlar yig’indilari, tabiiy bo’yoqlar, ranglar spekri. neytral va ishqoriy muhitli vannalar, tabiiy ipak matolar. Kirish. O’simliklar turli-tuman kimyoviy tuzilishga va yuqori biologik faolikka ega bo’lgan tabiiy birikmalarning bitmas-tuganmas manbaidir. Bugungi kunda o’simliklardan flavonoidlar yig’masini ajratib olish ularning kimyoviy tuzilishi , rang berish xususiyatlarini o’rganish hamda ularni amaliyotga tadbiq etish bo’yicha ko’plab adqiqotlar amalga oshirilmoqda. O’simlik va tirik organizmlar hujayralari to’qimalarida sinezlanadigan organic birikmalar ularni urli xil ranglarda bo’yalishiga olib keladi. Bular asosan sariq, jigarrang qora va qizil ranglarda bo’lib kam hollarda ko’k, binafsha va yashil tovlanadigan birikmalar hosil qiladi. Hozirgi zamon yengil sanoatida o’simliklardan olinadigan tabiiy bo’qlarga bo’lgan talab ortib bormoqda, chunki sinez qilish yo’li bilan olinadigan bo’yoqlar qanchalik chidamli bo’lmasin ulardan ranglangan matolardan uzluksiz kiyimlar kiyish yoki ulardan tayorlangan oziq ovqalar va yaxna ichimliklar tirik organizmda turli noxush o’zgarishlarni yuz berishiga olib keladi. Shuning uchun, o’simliklardan olingan fiziologik moddalarni ajratib olish va ular asosida yangi tabiiy bo’yoqlar yaratish dolzarb hisoblanadi. https://scientific-jl.com/new 11 22 11 Volume–78_Issue-4_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Muammoning o’rganganlik darajasi: Xorijda hozirgi kungacha bu o’simlik turkumiga kiruvchi o’simliklarning flavonoidli yig’malarini kimyoviy tuzilishi, samarali dorivor vosialari yaratish Y.Imoto, V.I.Litvinenko va boshqa olimlar tomonidan o’rganilgan, lekin bu o’simlikni bo’yoqlilik xossalari o’rganilmagan. O’zbekisonda mazkur yo’nalishda Sh.V.Abdullayev., E.H.Botrov., F.D.Nasrullayev tadqiqot olib borishgan. Yuqoridagilardan kelib chiqgan holda Scutellariya L. turkumining yangi turlari ustida tadqiqotlarni davom ettirish dolzarb, ilmiy-amaliy ahamiyatga ega mavzu hisoblanadi. Tadqiqoning ilmiy va amaliy ahamiyati. Bugungi kunda o’simliklardan flavonoidlar yig’masini ajratib olish ularning kimyoviy tuzilishi, rang berish xususiyatlarini o’rganish hamda ularni amaliyotga tadbiq etish bo’yicha ko’plab adqiqotlar amalga oshirilmoqda. O’simlik va tirik organizmlar hujayralari to’qimalarida sinezlanadigan organic birikmalar ularni turli xil ranglarda bo’yalishiga olib keladi.Bular asosan sariq, jigarrang qora va qizil ranglarda bo’lib kam hollarda ko’k, binafsha va yashil tovlanadigan birikmalar hosil qiladi[1-3]. Hozirgi zamon yengil sanoatida o’simliklardan olinadigan tabiiy bo’yoqlarga bo’lgan talab ortib bormoqda, chunki sinez qilish yo’li bilan olinadigan bo’yoqlar qanchalik chidamli bo’lmasin ulardan ranglangan matolardan uzluksiz kiyimlar kiyish yoki ulardan tayorlangan oziq ovqalar va yaxna ichimliklar tirik organizmda turli noxush o’zgarishlarni yuz berishiga olib keladi. Shuning uchun, Scutellariya leptosiphon Juz. o’simligidan fiziologik faol moddalar yig’indisi ajratib olindi va ular asosida yangi tabiiy bo’yoqlar yaratildi[4-7]. Scutellariya leptosiphon Juz. osimligini yer ustki va ildiz qismlaridan olingan suv-spirtli eksraktda bo’yoq moddasining miqdori ko’p bo’lib ranglar intensivligi tuzlardan К Сr O temir (II) sulfat, alyuminiy achchiqtosh va xrom (III) atsetat tuzlari 2 2 7 , ishtirikida ranglar intensivligi yuqori bo’ldi. Scutellariya leptosiphon Juz. o’simligini yer ustki va ildiz qismlaridan olingan suvli, suv-spirli, spirtli ekstratlardan olingan bo’yoqlar yarim jun matolarni sanoat sharoitida bo’yash mumkinligi tasdiqlandi[8-10]. Scutellaria leptosiphon Juz., o’simligining suvli, suv-spirtli va spirtli ekstraktidagi flavonoidlar yigindisining bo’yoqli xususiyatlari aniqlkandi, shu asosida moddalar orqali yarim jun, jun, ipak va boshqa matolarni bo’yash texnologiyasi taklif etil