“УГАМ-ЧОТҚОЛ ДАВЛАТ БИОСФЕРА РЕЗЕРВАНТИ” ХУДУДИДА ТАРҚАЛГАН ОВ АҲАМИЯТИГА ЭГА БЎЛГАН ҲАЙВОНЛАРИ СОНИНИ САНАҚДАН ЎТҚАЗИШ”

Аннотация

The number of animals of hunting significance,cjmmon in the territoty of the”Ufam-Chotkal State Biosphere Reserve” was calculated.Accordingly, the analysis of the conducted calculated. Accordingy, the analysis of the conducted scientific works showed that 2 species reptiles, 27 species of birds 9 specis of mfmmals https://scientific-jl.com/new 11 22 99 Volume–78_Issue-4_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS were identified. The number and species composition of migration during the huning season,winter fauna information is giwenon changes denending on climatic conditijns in winter, successful reproduction of northern populations and man of northern populations and jhter factors. The results of scientific work are analyzed and substantiated in tables. Key words: species, bird, nest, game, reserve, climate, f auna, antropogen, factor, migrarion, conditions, place. Кириш.Ўзбекистон фаунасида ов аҳамитига эга қушларнинг 45 тури, сутэмузувчиларнинг 17 тури тижорат аҳамиятига эга бўлган 13 тури Ўзбекистон Республикаси Экологияси, атроф-муҳитни мухофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги томонидан белгилаб берилган. Бу турлар овчилик ва тижорат турлари кадастрига иккита асосий мезон бўйича киритилган. Ўзбекистонда уларнинг сони етарли ва маълум истемол қийматига эга.”Ов қушлари” маззали гўшти бўлган қуш ҳисобланади, шунинг учун бу қушлар кўп овланади. Сутэмизувчилардан тулки - овнинг энг кенг тарқалган объекти. Аммо қушларнинг кўплаб турлари овланади. Бунинг сабаби шундаки, қушлар сутэмизувчиларга қараганда кўпроқ бўлиб, улар деярли барча биотопларда учрайди. Уларни овлаш одатда унчалик қийин эмас ва овчиларнинг барча тойифалари учун очиқдир. Овланадиган турлар фаунаси ёвойи табиатнинг қайта тикланадиган ресурсларидан бири бўлиб, ундан оқилона фойдаланиш билан ҳар йили турнинг популяциясига зарар етқзадиган индивидларнинг маълум бир қисмини ов қилиш мумкин. Овчилик хўжалиги худудларида турларнинг саноқдан тезкор ўтқазишда қуйидаги келтирилган 5 йўналишни қамраб олган Зоо-экология мониторинг усулларидан фойдаланилди.I.Камерали тузоқлар.2.GPS ва радиойўлакчалар ёрдамида кузатиш.3.Электрон-Демографик Моделлаштириш. GPS ва радио йўлакчалар ёрдамида кузатиш.Ҳайвонларга GPS ёки радио йўлакчалар ўрнатилиб, уларнинг ҳаракатланиш йўналиши, яшаш майдони ва миграция йўллари аниқ кузатиб борилди.Бу усул йирик ёввойи ҳайвонлар масалан, бўрилар, кийиклар ёки йиртқич қушларни кузатиш учун қўлланилди. GPS томнонидан ҳар бир индивиднинг ҳаракатланиш ҳақидаги батафсил маълумот олинди, бу эса ҳайвонларнинг озиқ-овқат ресурсларига боғлиқ эканлигини ва яшаш жойларига бўлган эхтиёжларини тушинишга ёрдам берди. Электрон-Демографик Моделлаштириш усули.Ушбу усул ёввойи ҳайвонларнинг популяция динамикасини тушиниш учун статистик ва демографик маълумотларга асосланади.Моделлаштириш усули тур сонининг ўзгариши, биологик омиллари, озиқ-овқат захиралари ва яшаш жойининг https://scientific-jl.com/new 11 33 00 Volume–78_Issue-4_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS шароитига асосланган прогнозларни имкон берди.Ҳайвонларнинг келгусидаги сонини ёки яшаш шароитларига мослашувчанлигини башарот қилиш учун маълумот тўплашга ҳизмат қилди. Олинган маълумот тахлили.Excel Ms дастурида камералар жойлашуви Aкустик мониторинг GPS ёки радио йўлак ва Электрон-Демографик Моделлаштириш усулиорқали олинган маълумотлардан FMP методи асосида формулалар кетма-кетлигида алгаритм киритилиб чиқилди.Алгоритмлар олинган маълумотларни тахлил қилинишида катта ёрдам берди. Маълумотлар тезкор ва аниқ қилинди бу эса маниторинг жараёнини самарали қилди. Қисқа трансетив маршуруртларда асосан бир ҳайвон тури индивидлари зичлигини аниқлашда қуйидаги FMP (Фўрмўзов-Малишев-Пекулшин) формуласидан фойдаланилди. Dyoki D 1,575. D-ҳайвонлар популяциясининг зичлиги, S-гектар майдонини қоплаб олган бўлиб,шундан 1154 га ўзига бириктирилган “Угам- чатқол Буйртма қўриқхонаси” УК худудида ва 215 га Ўзбекистон Республикаси давлат жамғармасининг бўш ерларида жойлашган. Республикада ҳайвонларнинг ов турларини аниқлаш учун тур рўйҳатини тузишда Ўзбекистон Республикаси худудида ов қилиш ва балиқ овлаш қоидаларида (2021-йил) келтирилган рўйхат асос қилиб олинди. Геогрофик жойлашуви ва табиати.Угам-Чатқол резервати Угам ва Чотқол тоғ тизимлари бўйлаб жойлашган бўлиб,умумий майдони 42900 га ортиқ. Бу тўғли худуд денгиз сатхидан 1000 метрдан то 3500 метргача баландликда жойлашган бўлиб,унинг иқлими ва табиат манзараси баландликга қараб ўзгариб боради.Резервантнинг асосий қисмини тоғ тизимлари, дарёлар ва водийлар ташкил этади.Резервант худудидаги Угам,Чатқол ва Пскент дарёлари ўзининг сув ресурслари билан машҳур,улар Ўзбекистоннинг бир неча худудларини сув билан таъминлайди ва Чорвақ сув омборини ҳам тўлдиради. Баланд тоғлар ва ўрмонлар резервантнинг кўплаб қисмини ўрмонзор ва яйёловлардан иборат бўлиб,ёз фаслида ям-яшил ўрмонлар, баҳор фаслида эса қизил ва сариқ рангли лола гуллари ва турли хил ўт-ўлонлар билан безатилади.Бундай табиий манзаралар нафақат эстетик қийматга эга, балки уларн