SUYUQLIKLARNING QOVUSHQOQLIK KOEFFITSIENTINI VK-4 VISKOZIMETRI YORDAMIDA ANIQLASH

Аннотация

Real suyuqliklar oqimi- turbulent va laminar oqimlarga bo’linadi. Turbulent oqim- bu burama oqim bo’lib tovush bilan kuzatiladi. Laminar oqimda suyuqlik qatlamlarga bo’linib, qatlamlar har xil tezliklar bilan bir-biriga paralell holda harakatlanadi. Suyuqlikning laminar oqimida qatlamlarga bo’linish suyuqlik molekulalarning o’zaro ta'sirlashuvi asosida tushintiriladi. Bunda qatlamlar orasida ta'sirlashish kuchi mavjud bo’lib, bu kuch qatlam sirtiga urinma bo’ylab yo’nalgan bo’ladi. Bu hodisani ichki ishqalanish yoki qovushqoqlik deyiladi. Ushbu maqolada VK-4 viskozimetri yordamida suyuqliklar qovushqoqligini aniqlash usuli tushuntirilgan. Kalit so`zlar: Viskozimetr VK-4, suyuqliklar, distillangan suv, spirt, dinamik qovushqoqlik. ASOSIY QISM VK-4 viskozimetri tibbiyot amaliyotida qonning qovushqoqligini aniqlash uchun mo’ljallangan (1-rasm). Gagen-Puazeyl formulasiga asosan muayyan hajmdagi suyuqliklarning bir xil radiusli silindrik kapilyarlardan oqishi bu suyuqliklarning qovushqoqlik koeffitsientiga teskari proporsional. 1-rasm. VK-4 viskozimetrining umumiy ko'rinishi Puazeyl formulasini toza suv uchun quyidagicha yozamiz: V = πr4tΔP/8η ℓ 0 0 (1), tekshiriladigan qovushqoq suyuqlik uchun: V = πr4tΔP/8η ℓ (2) x x bu yerda ΔP/ℓ - bosim gradienti, r – suyuqlik oqadigan kapillyar radiusi, V , V 0 x – suv va tekshiriladigan suyuqlik hajmlari, η , η – suv va tekshiriladigan 0 x suyuqliklarning qovushqoqlik koeffitsientlari. (1) va (2) fomulalarni hadma – had bo'lib quyidagini hosil qilamiz: V / V = [πr4tΔP/8η ℓ] : [πr4tΔP/8η ℓ] = η /η (3) 0 x 0 x x 0 V = Sℓ va V = Sℓ (4) 0 0 x x https://scientific-jl.com/new 11 44 11 Volume–78_Issue-4_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS ekanligini bilgan holda (4) ni (3) ga qo’yib quyidagini hosil qilamiz, bu yerda S – kapilyarlarning ko’ndalang kesim yuzasi: η /η = Sℓ / Sℓ yoki ℓ / ℓ = η /η (5) x 0 0 x 0 x x 0 bu yerda ℓ va ℓ – suv va qovushqoq suyuqlikning kapilyardagi balandligi. 0 x Shunday kilib VK-4 viskozimetri yordamida toza suvga nisbatan tekshiriladigan qovushqoq suyuqlikning qovushqoqlik koeffitsientini quyidagicha aniqlaymiz: η = η ℓ / ℓ (6) x 0 0 x VK – 4 viskozimetrining tuzilishi Viskozimetr VK-4 ning sxematik ko’rinishi 2- rasmda ifodalangan bo’lib, u ikkita pipetka – 1 va 2 dan iborat (2-rasm), uning ichida juda aniqlikdagi bir xil diametrli kapilyarlar o’tkazilgan (1-rasm(a,b)), pipetkalardan biriga kraynik 3 o’rnatilgan. Pipetkalar troynik (uchlik) 4 yordamida o’zaro birlashtirilgan bo’lib, unga rezina trubka 5 va rezinaning uchida shisha naycha (nakanechnigi) 6 ulangan. Har bir pipetka nay 10 bo’lakka taqsimlangan (graduirovka qilingan), bu 10 bo’lakning har biri mayda shtrix ko’rinishida yana 10 bo’lakga bo’lingan (graduirovka qilingan). 0 va 1 belgilar orasida ½ va ¾ raqamlar mavjud. VK – 4 bilan birga pipetkalarni yuvish uchun 3 ta shishali idishlar (flakonlar) berilgan bo’lib, ularda toza suv va ammiak eritmasi saqlanadi. 2-rasm. VK-4 viskozimetrining sxematik ko’rinishi Ish bajarish tartibi: 1. Pipetkalar (kapillyar naychalar) ammiak va spirt yordamida yuvib, rezina nok yordamida pipetkalar ichidan quruq havo yuborib kuritiladi. 2. O’ng tomondagi (kranikli) pipetka 1 ga ″0″ belgigacha toza suv tortiladi. Kranik yopiladi. So’ngra 2- pipetkaga ham ″0″ belgigacha suv tortiladi. Keyin kranni ochib har ikkala stolbikdagi suvlar belgi ″5″ gacha tortiladi. Agar bu holatda priborning ko’rsatkichi kichik shkalaning 2 ta bo’limidan oshmasa u to’g’ri va ishonchli ishlashini bildiradi. So’ngra suvni pipetkalardan to’king. 3. Pipetka 1 oxirini toza suvli idishga botirib nakanechnik 6 orqali og’iz yoki nok yordamida belgi ″0″ gacha suv tortib kranikni yoping. 4. Pipetak 2 ga tekshiriladigan suyuqlikni (klinik laboratoriyada qon) ham ″0″ belgigacha torting. 5. Viskozimetrni stolga ko’ying va kranikni ochib ehtiyot bo’lib, og’iz yordamida har ikkala pipetkadan havoni torting. Qachonki tekshirilayotgan suyuqlik 1 https://scientific-jl.com/new 11 44 22 Volume–78_Issue-4_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS belgiga kelsa havo tortishni to’xtating (ℓ = 1). Bu vaqtda suv ℓ dan ortiq yo’lni o’tadi. x 0 Uy temperaturasida suvning qovushqoqlik koeffitsienti 1 P.s. yoki 1P.s. = 0,01P deb olinadi. (6) formula yordamida tekshiriladigan suyuqlikni qovushqoqlik koeffitsienti η tajribadan olingan ya’ni kapilyarlarda ko’tarilgan ℓ va suv uchun ℓ larning x, x 0 qiymatlari orqali aniqlanadi. Barcha olingan natijalar jadvalga yoziladi. 6. Tajribani 3 marotaba takrorlang, so’ngra suyuqliklarni to’kib kapilyarlarni yuving. 7. O’lchash natijalari va hisoblashlarni jadvalga kiriting: T/r η η ‹ ∆ η ‹∆ 𝓔(%) η 0 x x xh η › η › x x 1 2 3 Izoh: Agar tekshiriladigan suyuqlik (qon) juda qovushqoq bo’lsa ya’ni qovushqoqligi yuqori bo’lsa ularni ½ yoki ¾ belgigacha tortish maqsadga muvofiqdir. XULOSA Shunday qilib VK-4 viskozimetri yordamida toza suvga nisbatan tekshiriladigan qovushqoq suyuqlikning qovushqoqlik koeffitsientini quyidagicha aniqlaymiz: η = η ℓ / ℓ x 0 0 x FOYDALANILG