MUSIQA ASBOBLARINI CHALISHNING AQLIY FAOLIYATGA TA’SIRI (XOTIRA, DIQQAT, FIKRLASH)

Аннотация

Ushbu tadqiqotda musiqa asboblarini chalish faoliyatining insonning kognitiv rivojlanishiga, ayniqsa xotira, diqqat va fikrlash jarayonlariga ko‘rsatadigan psixologik ta’siri ilmiy asosda tahlil qilindi. Tadqiqot muammosi shundaki, musiqiy ta’limning aqliy salohiyatga ta’siri ko‘plab nazariy izlanishlarda qayd etilgan bo‘lsa-da, amaliy ta’lim jarayonida bu jihatlar yetarli darajada hisobga olinmaydi. Shu bois, mazkur ishda musiqa chalishning miya faoliyati va psixik jarayonlarga ko‘rsatadigan ijobiy natijalari, xususan, diqqatni jamlash, xotirani mustahkamlash va fikrlash tezligini oshirish kabi omillar psixologik diagnostika va eksperimental kuzatuvlar asosida chuqur tadqiq qilindi. Tadqiqot davomida musiqiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi bolalar va bu yo‘nalishda ta’lim olmagan tengdoshlar o‘rtasida kognitiv ko‘rsatkichlar solishtirildi. Natijalarga ko‘ra, musiqa chaluvchi guruhda qisqa va uzoq muddatli xotira 23% ga, diqqat barqarorligi esa 20% ga yuqori bo‘lgan. Bundan tashqari, ularning tahliliy fikrlash qobiliyati va muammoli vaziyatlarni hal qilish darajasi ham ancha yuqori ekanligi aniqlangan. Ushbu topilmalar musiqa asboblarini chalish orqali bolalarda nafaqat ijodiylik, balki aqliy faoliyatning barcha muhim jihatlari samarali shakllanishini isbotlaydi. Shunday ekan, musiqiy ta’limni faqat estetik emas, balki intellektual tarbiyaning muhim omili sifatida ko‘rib chiqish zarur. Kalit so‘zlar: musiqa asboblari, diqqat, xotira, fikrlash, musiqiy ta’lim, kognitiv faoliyat, psixologik rivojlanish. Kirish. Inson aqliy faoliyati, xususan, xotira, diqqat va fikrlash jarayonlari psixologiya va pedagogika fanlarida o‘rganilayotgan asosiy yo‘nalishlardan biridir. Bunday psixik funksiyalarni rivojlantirish vositalarini aniqlash esa zamonaviy ta’lim tizimining dolzarb masalasi hisoblanadi. So‘nggi yillarda musiqa asboblarini chalish faoliyati faqat estetik tarbiya vositasi sifatida emas, balki aqliy salohiyatni rivojlantiruvchi omil sifatida ham e’tirof etilmoqda. Ayniqsa, bolalik davrida ritm, intonatsiya, harakat va eshitish orqali fikrlashni faollashtirish, xotirani mustahkamlash va diqqatni jamlashga xizmat qiluvchi musiqiy-amaliy mashg‘ulotlarning ijobiy samaralari ko‘plab ilmiy izlanishlarda qayd etilgan. Ushbu tadqiqot ob'yekti sifatida musiqa asboblarini chalish faoliyatining inson kognitiv funksiyalariga ko‘rsatadigan ta’sirini aniqlash belgilangan. Bu orqali musiqiy mashg‘ulotlarning psixologik va https://scientific-jl.com/new 11 66 66 Volume–78_Issue-4_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS pedagogik imkoniyatlari o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilinadi. Mazkur mavzuni o‘rganishda markaziy tushuncha sifatida “musiqiy faoliyat” va “kognitiv rivojlanish” atamalari tanlanadi. Bu jarayonda o‘zbek xalqining qadimiy musiqiy merosi, sozanda va xonandalik san’ati, maktabgacha yoshdan boshlab milliy musiqa vositalari bilan tanishtirish an’anasi alohida ahamiyat kasb etadi. Jumladan, xalq og‘zaki ijodiyoti, maqom ijrochiligi va an’anaviy cholg‘u madaniyatida ritm, eshitish orqali eslab qolish va musiqiy fikrlash mexanizmlari chuqur mujassam topgan. Bu esa o‘zbek mentalitetida musiqaning aqliy rivojga xizmat qiluvchi tabiiy vosita sifatida qadrlanishini ko‘rsatadi. Jumladan, A. Jo‘rayevning fikricha, “musiqa orqali bolaning tafakkurini uyg‘otish va ruhiyatini uyg‘unlashtirish – bu estetik emas, avvalo aqliy tarbiyaning o‘zagidir”1. Shuningdek, A. Xasanov ham musiqa mashg‘ulotlarining diqqat va xotirani faollashtirishdagi amaliy samaradorligini milliy psixologik xususiyatlar bilan bog‘laydi2. Shu bois tadqiqotda musiqa chalish faoliyati nafaqat umumiy psixik rivojlanish, balki o‘zbek bolalarining o‘ziga xos muloqot, qabul qilish va eslab qolish qobiliyatlari bilan uyg‘un holda ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda musiqa asboblarini chalish faoliyatining xotira, diqqat va tafakkur kabi aqliy jarayonlarga ijobiy ta’siri haqida turli fikrlar mavjud. G‘arbiy yondashuvda musiqa ko‘proq estetik yoki hissiy tajriba sifatida qaraladi, biroq bu yondashuv o‘zbek musiqiy madaniyatida farqli talqin qilinadi. Milliy qadriyatlarimizda musiqa asboblarini chalish vositasida bolalarda fikrlash, tafakkur qilish, eshituv orqali idrok va eslab qolish ko‘nikmalari shakllantirilgan. Biroq mavjud ilmiy manbalarda aynan cholg‘u chalishning aqliy rivojlanishga bevosita ta’sirini chuqur yorituvchi empirik asoslangan izlanishlar yetarli emas3. Bu esa mavzuning ilmiy bo‘shliqlarini to‘ldirish zaruratini yuzaga chiqaradi4. Tadqiqotda musiqa chalish faoliyatining kognitiv salohiyatga ta’siri amaliy tajribalar orqali o‘rganildi. Asosiy yangilik shuki, musiqa asboblarida (dutor, pianino, doira) muntazam mashg‘ulot olib boruvchi bolalarda diqqatning barqarorligi, eslab qolish tezligi va mantiqiy tafakkur darajasi oshgani aniqlandi. Bu natijalar musiqa chalish faoliyatining nafaqat estetik, balki aqliy rivojlantiruvchi kuchga ega ekanini isbotlaydi. Tadqiqotga asoslanib, musiqa ta’limiga kognitiv yondashuvni integratsiya qilish dolz