MATNDA PAREMIK BIRLIKLARNING QO‘LLANILISHI

Аннотация

В данной статье рассматривается функциональное использование паремических единиц (пословиц, поговорок, фразеологизмов, афоризмов и других форм устного народного творчества) в текстах. В частности, показано, как паремические единицы используются в художественных произведениях, публицистических выступлениях и юмористических жанрах — особенно в анекдотах — как средство выразительного мышления, усиления комизма и иронии. На основе примеров из текстов раскрывается, какую эстетическую и смысловую нагрузку несут паремические единицы. Также на примере анекдотов демонстрируется, как эти единицы приобретают новые семантические слои в современном контексте. Ключевые слова: паремические единицы, пословица, поговорка, фразеологизм, анекдот, устное народное творчество, юмористический текст, текстология, современный юмор Xalq og‘zaki ijodining qadimiy namunalaridan hisoblangan paremiologik birliklar boshqa janrlardan o‘zining qisqa, lo‘nda, obrazli va chuqur mazmunga egaligi bilan alohida ajralib turadi. Paremiologiya- (yunoncha: paroimia – hikmatli so‘z, zarbulmasal) 1) ma’lum bir tildagi avloddan – avlodga og‘zaki shaklda ko‘chib yuruvchi, ixcham va sodda, qisqa va mazmundor, mantiqiy umumlashma sifatida paydo bo‘lgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralar; 2) muayyan tilda mavjud bo‘lgan maqol, matal kabi hikmatli so‘zlar paremalar tizimini tashkil etadi. Paremiologik birliklar orqali har bir xalqning o‘ziga xos qadimiy va boy ma’naviyati, madaniyati, turmush tarzi, hayoti, kishilarning jamiyatga bo‘lgan munosabati, kuzatishlar va tajribalariga suyanish asnosida chiqarilgan xulosalarini ifodalovchi https://scientific-jl.com/new 22 00 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS ruhiy holati, etik va estetik tuyg‘ularini, ijobiy fazilatlarini o‘zida mujassamlashgan tuyg‘ulari namoyon bo‘ladi. Paremalar avloddan avlodga faqat ogʻzaki holdagina oʻtib kelganligi, xalq ogʻzaki ijodining mahsuli boʻlganligi uchun adabiyotshunoslikning oʻrganish obʼyekti hisoblanadi, chunki ularning aksariyati koʻpincha sheʼriy shaklga oʻxshaydi va ularda oʻxshatish, antiteza, anafora, alliteratsiya, kinoya, piching kabi bir qancha tasviriy vositalar qoʻllanadi. Shu bilan birga paremalar soʻzlardan tuzilib, maʼlum bir fikrni ifodalovchi gaplardan iborat boʻlgani uchun tilshunoslikning ham oʻrganish obyektidir. Paremalarning kelib chiqishi, tarixan rivojlanishi va maʼno xususiyatlarini oʻrganuvchi paremik birliklar frazeologiya bilan chambarchas bogʻliq. Paremik birliklar tilda mavjud boʻlgan turli xil barcha iboralarni oʻrganadi, frazeologiya esa uning bir qismi sifatida faqat koʻchma maʼnoli turgʻun birikmalarni oʻrganadi. Shu jihatdan ular oʻzaro farqlanadi. Oʻrganish obʼyektining birligi, yaʼni bir necha soʻzdan tashkil topgan turgʻun, barqaror birikmalarni tekshirish paremik birliklar bilan frazeologiyaning oʻxshash, umumiy tomoni hisoblanadi. Paremalarni toʻplash, oʻrganish Mahmud Koshgʻariy ("Devonu lugʻotit turk") va Gulxaniy ("Zarbulmasal") zamonlaridan to hozirgi kunlargacha davom etib kelmoqda. Endi esa badiiy asarlaarda qo‘llangan paremalar xxususida so‘z yuritamiz va misollarni ko‘rib chiqamiz. Maqol-grammatik jihatdan gap holida shakllangan, xalq donishmandligi natijasida vujudga kelgan barqaror birikma. Abdulla Qahhor hikoyalariga epigraf (asar yoki hikoyaningasosiy ma’nosini ochib beruvchi va 1uning mazmunini ifodalaydigan sitata, ibora, maqol va shu kabilar) qilib berilgan maqollarga to’xtaladigan bo’lsak, “Bemor”hikoyasi epigrafi “osmon yiroq,yer qattiq”, O’g’ri hikoyasi epigrafi “otning o’limi- itning bayrami”. Bu ikkala hikoyadagi epigaflar asarning mazmunini ochib beruvchi qismidir. “Bemor” hikoyasi epigrafi kambag‘alning kasal bo‘lishi va ilojsizlikdan ha osmonga chiqib keta oladi, na yernin tagiga kirib keta olishi ifodalangan bo‘lsa,2 “O‘g‘ri” hikoyasining epigrafida kimningdur qayg‘usi kim uchundir manfaat va “bayram” ligi ifodalangan. Bundan tashqari hikoyada bir nechta maqollar va iboralar ham keltirilgan. Masalan, “Ellikboshi hoʻkizni juda naqd qilib qoʻydi – goʻyo u koʻchaga chiqsa bas – hoʻkiz topiladi. Bu “xudo yallaqagur” shunchalik qilgandan keyin bir nima berish lozim-da. Tekinga mushuk oftobga chiqmaydi. Bu odam ellikboshi boʻlish uchun ozmuncha pul sochganmi? Kechqurun Qobil bobo aminning oldiga boradigan boʻldi. Quruq qoshiq ogʻiz yirtadi, aminga qancha pul olib borsa boʻladi? Berganga bitta ham koʻp, olganga oʻnta ham oz. Chol- kampir kengashib shunday qarorga kelishdi: bu chiqim oxirgi va hoʻkizni boʻynidan bogʻlab beradigan chiqim, shuning uchun pulning yuziga qarash aqldan emas”. Cholning butun boʻgʻinlari boʻshashib ketdi, keyin tutoqishdi, ammo goʻrda bir narsa 1 Qahhor, A. (1985). O‘g‘ri (hikoya). Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti. 2 Qahhor, A. (1985). Bemor (hikoya). Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti. https://scientific-jl.com/new 22 11 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS deya oladimi! “Oʻyna