ZARAFSHON DARYOSI QUYI OQIMIDA TARQALGAN TUPROQLARDA SOYA O'SIMLIGINING HOSILDORLIGINI ANIQLASH

Аннотация

Ushbu maqolada Zarafshon daryosining quyi oqimidagi tuproqlarning agroekologik xususiyatlari va ularning soya o‘simligining hosildorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida tuproqning fizik-kimyoviy tarkibi, sho‘rlanish darajasi va o‘g‘itlash tizimining soya hosildorligiga bo‘lgan ta’siri o‘rganildi. Amaliy kuzatuvlar asosida aniqlanishicha, quyi oqimdagi tuproqlarda o‘g‘itlarning optimal qo‘llanilishi orqali soya hosildorligini sezilarli darajada oshirish mumkin. Mazkur tadqiqot natijalari sho‘rlangan va yarim sho‘rlangan tuproqlarda soya yetishtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Soya o‘simligi, Zarafshon daryosi, quyi oqim, tuproq sho‘rlanishi, hosildorlik, agroekologik sharoit, o‘g‘itlash, optimal miqdor. Zarafshon daryosi O‘zbekiston hududida joylashgan muhim daryo tizimlaridan biri bo‘lib, uning quyi oqimi atrofida keng maydonda qishloq xo‘jaligi yerlari mavjud. Ushbu hududda tuproqning sho‘rlanishi va unumdorlik darajasining o‘zgarishi ekin hosildorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, soya o‘simligi kabi yuqori oziqa talab qiluvchi ekinlarning rivojlanishi tuproqning fizik-kimyoviy xususiyatlari va o‘g‘itlash tizimiga bog‘liqdir. Sho‘rlangan tuproqlarda soya hosildorligini oshirish uchun tuproqning holatini yaxshilash va o‘g‘itlardan optimal foydalanish dolzarb masalalardan biridir. Shu sababli, Zarafshon daryosining quyi oqimidagi tuproqlarda soya ekinining hosildorligini o‘rganish, uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash va samarali agrotexnika chora-tadbirlari ishlab chiqish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Tuproqning sho‘rlanish darajasi, o‘g‘itlash tizimi va agroekologik sharoitlarning soya hosildorligiga ta’siri batafsil tahlil qilinadi hamda hududga mos keladigan optimal o‘g‘itlash tavsiyalari ishlab chiqiladi. Zarafshon daryosining quyi oqimida joylashgan tuproqlar ko‘pincha sho‘rlangan va yarim sho‘rlangan xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning fizik-kimyoviy tarkibi soya o‘simligining o‘sishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tuproqning sho‘rlanish darajasi, pH darajasi, strukturasi va ozuqa moddalarining mavjudligi o‘simliklarning ildiz sistemasining rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Tadqiqot maydonlarida olib borilgan sinovlar shuni ko‘rsatdiki, sho‘rlangan tuproqlarda soya o‘simligining o‘sishi susayadi, https://scientific-jl.com/new 33 99 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS uning biologik faolligi pasayadi, shuningdek, suv va oziqa moddalarini o‘zlashtirish qobiliyati kamayadi. Sho‘rlangan tuproqlarda soya hosildorligi kamayishining asosiy sababi — tuproqdagi natriy va boshqa tuzlarning ko‘payishi natijasida o‘simliklarning suv almashinuvida qiyinchiliklar yuzaga kelishidir. Bu o‘simliklarning fiziologik jarayonlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi va hosildorlikni pasaytiradi. Eksperimental ma’lumotlarga ko‘ra, tuproq sho‘rlanish darajasi 0,2% dan yuqori bo‘lganda, soyaning o‘rtacha hosildorligi 25–40% gacha kamayadi. Soya o‘simligi uchun azot, fosfor va kaliyli o‘g‘itlarning muvozanatli qo‘llanishi unumdorlikni oshirishda muhim omildir. Sho‘rlangan tuproqlarda o‘g‘itlarning optimal dozasi aniqlash orqali o‘simlikning oziqlanish holatini yaxshilash mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tuproqning sho‘rlanish darajasiga qarab, 1 gektar maydonga 80–100 kg azot, 50–70 kg fosfor va 40–50 kg kaliy o‘g‘itlarini qo‘llash soya hosildorligini sezilarli darajada oshiradi. Ayniqsa, fosforli o‘g‘itlar ildiz tizimini rivojlantirishga yordam beradi, bu esa sho‘r stressiga chidamlilikni kuchaytiradi. Sho‘rlangan tuproqlarda o‘g‘itlash bilan birga meliorativ chora-tadbirlarni qo‘llash zarur. Tuzlarning yuvilishi uchun drenaj tizimlarini yaxshilash, tuproqning fizik xususiyatlarini yaxshilash maqsadida organik o‘g‘itlar va yashil o‘g‘itlar (sideratlar)dan foydalanish tavsiya etiladi. Bundan tashqari, sho‘rga chidamli soya navlarini tanlash va ekin aylanmasini to‘g‘ri tashkil etish hosildorlikni oshirishda muhim omil hisoblanadi. Sho‘rlangan tuproqlarda suv ta’minoti o‘simlik rivojlanishining muhim omili hisoblanadi. Tuproqdagi tuzlar suvning o‘simlik tomonidan yutilishini qiyinlashtiradi, natijada o‘sish jarayonlari susayadi. Zarafshon daryosining quyi oqimidagi tuproqlarda suv ta’minoti va sho‘rlanish darajasini doimiy nazorat qilish soya hosildorligini barqaror oshirishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlarda suv va tuproq namligi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik aniqlanib, sho‘rlanish darajasi past bo‘lgan hududlarda suv ta’minoti yaxshiroq ekanligi va o‘simliklarning rivojlanishi tezlashgani qayd etildi. Tuproq sho‘rlanishini kamaytirish va hosildorlikni oshirish uchun meliorativ ishlar bilan birgalikda to‘g‘ri o‘g‘itlash tizimi tashkil etilishi zarur. Zarafshon daryosi quyi oqimidagi tuproqlarda gipssizlantirish, drenaj tizimlarini yaxshilash, organik o‘g‘itlardan foydalanish kabi usullar bilan sho‘r ta’sirini kamaytirish mumkin. Shu bilan birga, o‘g‘itlarni me’yorida va vaqtida