UMUMTA`LIM MAKTABLARIDA BIOLOGIYA VA MATEMATIKA FANLARIDAN INTEGRATSIYALASHGAN DARSLARNI TASHKIL ETISHNING ASOSIY YONDASHUVI

Аннотация

Ushbu maqolada umumta`lim maktablarida biologiya va matematika fanlarini integratsiyalashgan tarzda o`qitishning metodik asoslari, afzalliklari va amaliy yondashuvlari tahlil qilinadi. Fanlararo integratsiya o`quvchilarning bilimlarini chuqurlashtirish, amaliy ko`nikmalarini rivojlantirish va dunyoqarashini kengaytirishda samarali vosita sifatida ko`riladi. Maqolada integratsiyalashgan darslarni tashkil etishda o`qituvchilar hamkorligi, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va metodik qo`llanma ishlab chiqish zarurligi ta`kidlanadi. Kalit so`zlar: fanlararo integratsiya,fanlararo aloqa, biologiya, matematika, o`qitish metodikasi, o`quvchilarning ko`nikmalari, zamonaviy texnologiyalar, bionika, kibernetika KIRISH: Zamonaviy ta`lim tizimida fanlararo integratsiya o`quvchilarning bilimlarini chuqurlashtirish va amaliy ko`nikmalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Biologiya va matematika fanlari o`rtasidagi bog`lanish o`quvchilarga tabiiy jarayonlarni matematik usullar yordamida tushunishga imkon beradi. Shu bois, umumta`lim maktablarida ushbu fanlarni integratsiyalashgan tarzda o`qitish ta`lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Talabada atrofdagi dunyo haqida yaxlit g'oyani yaratish ta'limning maqsadi sifatida qaraladi. Ikkita tushunchani ajratish kerak: fanlararo aloqalar va integratsiya. Fanlararo aloqalar-bu asosiy darsning maqsadlariga yanada muvaffaqiyatli erishiladigan qo'shimcha vosita sifatida darsga boshqa mavzu elementini kiritish. Integratsiyalashgan dars-bu darsning har bir bosqichida turli xil bilimlarning elementlarini o'zaro bog'lashda materialni o'rganish, ya'ni asosiy va ikkinchi darajali dars bo'lmagan dars turi hisoblanadi. Integratsiya jarayonining ildizlari klassik pedagogikaning uzoq o'tmishida yotadi va fanlararo aloqalar g'oyasi bilan bog'liq. Integratsiya pedagogik hodisa sifatida uzoq an'analarga ega. U. K. D. Ushinskiy tomonidan analitik-sintetik usulda savodxonlik kursini qurishda ishlatilgan. Endi maktab fanlarining birligiga yondashuvning yangi bosqichi boshlandi, turli xil https://scientific-jl.com/new 11 55 66 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS ob'ektlardagi hodisalarning bir-biriga mos kelishiga imkon beradigan fanlararo aloqalarni amalga oshirish bosqichlaridan ushbu hodisalarni birlashtirishga, yangi yaxlitliklarning yaratilishiga o'tish kerak, ya'ni haqiqiy integratsiya misolida. Ta'lim tizimiga kelsak, "integratsiya" tushuncha sifatida ikkita ma'noga ega bo'lishi mumkin. Birinchidan, bu maktab o'quvchilarida atrofdagi dunyo to'g'risida yaxlit g'oyani yaratishdir (bu yerda integratsiya o'rganish maqsadi sifatida qaraladi). Ikkinchidan, bu fan bilimlarini yaqinlashtirishning umumiy platformasini topishdir. Bu shuni anglatadiki, bolalar mavjud bilimlar doirasini muntazam ravishda to'ldirib, kengaytirib, tushunchalar to'g'risida tobora ko'proq yangi bilimlar va g'oyalarni o’zlashtirishadi. V. I. Yakovleva boshqa nuqtai nazarga ega. Uning ta'kidlashicha, to'liq integratsiyalashgan tizim haqida gapirishga hali erta: “... turli fanlardagi dasturlar va ko'nikmalar shunchalik o'ziga xoski, ularning yaxlitligini buzish mumkin emas. Na maktabshunoslik, na didaktika, na individual usullar bunga tayyor emas” degan fikrda. Ammo ilg'or o'qituvchilarning ijodiy amaliyoti mustaqil ravishda o'quv tizimini yangilash muammolarini hal qilish yo'llarini izlaydi. Ko'rib turganingizdek, ta'limning yaxlit mazmuni muammosi o'ziga xos qiyinchiliklarga ega. Talabada atrofdagi dunyo haqida yaxlit g'oyani yaratish ta'limning maqsadi sifatida qaraladi. Maqsad sifatida integratsiya talabaga dunyoning alohida qismlarining tizim sifatida bog'liqligini aks ettiruvchi bir xil bilimlarni berishi, bolani o'rganishning birinchi bosqichlaridan boshlab dunyoni barcha elementlar bir-biriga bog'langan birlik sifatida tasavvur qilishga o'rgatishi kerak. Maqsad sifatida integratsiya talabaga dunyoning alohida qismlarining tizim sifatida bog'liqligini aks ettiruvchi bir xil bilimlarni berishi, bolani o'rganishning birinchi bosqichlaridan boshlab dunyoni barcha elementlar bir-biriga bog'langan birlik sifatida tasavvur qilishga o'rgatishi kerak. Integratsiyalashgan darslarni joriy etish, sodir bo'layotgan jarayonlarga yaxlit nuqtai nazarni shakllantirishga, hodisalar va jarayonlar o'rtasidagi munosabatlarning mohiyatini tushunishga imkon beradi. Ta'lim jarayonidagi integratsiya nima? Integratsiya - bu ikki yoki undan ortiq fanlar bo'yicha materiallarning kombinatsiyasi bo'lib, darslar mazmunining g'oyaviy, tarbiyaviy va ilmiy darajalarini oshirishni ta'minlaydi, masalan, biologiya. Integratsiyalashgan darslarni amalga oshirish uchun innovatsion ta'limni tashkil etishga imkon beradigan vazifalarni shakllantirish kerak. Buning uchun nimalar zarur degan savolga quyidagicha javob berish mumkin: 1-Biologiyadan integratsiyalashgan darslarning mohiyatini ko‘rib chiqish; 2-Integratsiyalashgan darslar turli fanlarni, masalan, biologiya va ekologiya, biologiya va tarix, biologiya va geografiya