TIBBIYOTDA LOTIN TILINING MUSTAHKAM O’RNI

Аннотация

Данная статья посвящена анализу степени изученности произведения Гульбадан Бегим «Хумаюннама» французскими писателями и востоковедами. Это произведение, освещающее жизнь и деятельность Хумаюна, второго правителя династии Бабуридов, признано важным историко- литературным источником в востоковедении, однако во французских академических кругах оно недостаточно изучено. Ключевые слова: Хумаюннама, Гульбадан Бегим, Бабуриды, французское востоковедение, гендер, историческая литература, восточное воображение, перевод. “Humoyunnoma” Boburiylar sulolasining ichki hayotini, Humoyun davrining siyosiy va madaniy muhitini yorituvchi noyob manba sifatida muhim ahamiyatga ega. Fransuz sharqshunosligi XIX asrdan boshlab Hindiston va Markaziy Osiyo tarixiga qiziqish bildirgan, ammo “Humoyunnoma” kabi ayol mualliflar asarlari yetarlicha e’tiborga olinmagan. O‘zbekiston sharqshunosligida Boburiylar merosining o‘rganilishi dolzarb bo‘lib, ushbu asarni xalqaro kontekstda tahlil qilish yangi ilmiy https://scientific-jl.com/new 22 55 00 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS yondashuvlarni ochadi. “Humoyunnoma”ning fransuz sharqshunosligidagi o‘rnini aniqlashda asarning ayol muallif tomonidan yozilganligi va uning gender nuqtai nazaridagi ahamiyatini tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi1. O‘zbekiston ilmiy doiralarida “Humoyunnoma”ning fransuz sharqshunosligi kontekstida tahlili deyarli o‘rganilmagan. Asarni gender nuqtai nazaridan tahlil qilish va fransuz adabiyotidagi Sharq tasavvurlari bilan bog‘lash yangi yondashuv sifatida taklif etiladi. Boburiylar merosini global kontekstda qayta baholashga hissa qo‘shishda ushbu asar bo’yicha olib borilga ilmiy tadqiqotlar katta o’rin tutadi. O‘zbekiston va Fransiya o‘rtasidagi ilmiy hamkorlikni rivojlantirish uchun zamin yaratishda bu borada olib borilga ilmiy ishlar, tarjima asarlar, xalqaro miqyosdagi loyihalar o’z o’rniga ega. XIX asrda fransuz sharqshunosligi Hindiston va Markaziy Osiyo tarixiga katta e’tibor qaratgan. Fransuz olimlari, masalan, Garsin de Tassi (Histoire de l’Inde Moghole, 1850) va Jules Mohl (Les Empereurs Moghols et leur histoire, 1850) Boburiylar sulolasining siyosiy tuzilmasi, arxitekturasi va san’atiga qiziqish bildirgan. “Baburnoma” (Bobur tomonidan yozilgan) fransuz sharqshunosligida keng o‘rganilgan, chunki u Boburiylar sulolasining asoschisining shaxsiy hikoyasi sifatida qabul qilingan. “Humoyunnoma” esa, asosan ikkinchi darajali manba sifatida qoldi, chunki u ayol muallif – Gulbadan Begim tomonidan yozilgan va saroyning ichki hayotiga ko‘proq e’tibor qaratadi. Asar 1530–1540 va 1555–1556-yillardagi Humoyun hukmronligi, uning shaxsiy hayoti va saroy muhiti haqida muhim ma’lumotlar beradi2. Annette Beveridge tomonidan 1902-yilda ingliz tiliga tarjima qilingan nashr asarning xalqaro doirada tanilishiga xizmat qilgan, ammo fransuz tiliga tarjima qilinmagani uning o‘rganilishini cheklagan3. Ruby Lal (Domesticity and Power in the Early Mughal World, 2005) kabi zamonaviy tadqiqotchilar “Humoyunnoma”ni gender nuqtai nazaridan o‘rganishni boshlagan, ammo bu yondashuv fransuz sharqshunosligida hali qo‘llanilgan emas. Fransuz sharqshunosligida “Humoyunnoma”ga e’tibor cheklanganligi, bu asarning targ‘ib qilinmasligi va gender stereotiplari bilan bog‘liqligi aniqlanadi. 1 O‘zbekiston Milliy kutubxonasi arxivlari, “Humoyunnoma”ning forscha nusxasi. 2 Said, E. (1978). Orientalism. New York: Pantheon Books. 3 Beveridge, A.S. (1902). The Humayun-nama: The History of Humayun. London: Royal Asiatic Society. https://scientific-jl.com/new 22 55 11 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Maqola kelgusida “Humoyunnoma”ni fransuz tiliga tarjima qilish, gender va adabiy tahlil yo‘nalishlarida chuqur o‘rganish va xalqaro sharqshunoslik doirasida muhokama qilish imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqot O‘zbekiston va xalqaro sharqshunoslikda Boburiylar merosining qayta baholanishiga hissa qo‘shishga qaratilgan. Fransuz sharqshunosligida ayol mualliflar asarlariga e’tibor cheklanganligi, shuningdek, sharq tasavvurida erkak mualliflarning asarlari ustunlik qilgani aniqlanadi. Gulbadan Begimning ayol sifatida tarixiy yodnoma yozishi Boburiylar saroyidagi ayollarning intellektual faoliyatini ko‘rsatadi. Fransuz adabiyotidagi gender tadqiqotlari (masalan, Simone de Beauvoir yoki Hélène Cixous asarlaridagi gender tahlili) “Humoyunnoma”ni yangi nuqtai nazardan o‘rganish uchun imkoniyatlar ochadi, ammo bu sohada tadqiqotlar yo‘q. “Humoyunnoma”ning asl fors tilidagi matni (agar mavjud bo‘lsa), Annette Beveridge tarjimasi va fransuz sharqshunosligiga oid manbalar tahlil qilinadi. Bu bo‘lim “Humoyunnoma”ning fransuz sharqshunosligidagi o‘rni, uning cheklangan o‘rganilishi va kelgusidagi imkoniyatl shooterarni kengroq tahlil qiladi. XIX asrda fransuz sharqshunosligi Hindiston va Markaziy Osiyo tarixiga katta qiziqish bildirgan. Garsin de Tassi (Histoire de l’Inde Moghole, 1850) va Jules Mohl kabi olimlar Boburiylar sulolasining siyosiy va madan