INGLIZ VA O`ZBEK MAQOLLARINING MA`NOVIY XUSUSIYATLARI

Аннотация

Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek maqollarining ma’noviy xususiyatlari qiyosiy tahlil asosida o‘rganiladi. Har ikki tilga xos bo‘lgan maqollar ijtimoiy, axloqiy va madaniy qadriyatlarning ifodasi sifatida tahlil qilinadi. Shuningdek, maqollarning shakl, uslub va kontekstga ko‘ra qanday ma’no kasb etishi hamda ularda milliy mentalitet qanday aks etishi masalalari ko‘rib chiqiladi. Ingliz va o‘zbek maqollarining umumiylik va farqli jihatlari misollar asosida ochib beriladi. Kalit so`zlar: Maqol, ma’no, milliylik, kontekst, frazeologiya, qiyosiy tahlil, madaniyat, til birligi. Kirish. Maqollar xalqning asrlar davomida shakllangan donishmandligi, hayotiy tajribasi va madaniy dunyoqarashining qisqa va lo‘nda ifodasidir. Ular turli xalqlarda, turli tillarda mavjud bo‘lib, har bir xalq o‘zining tarixiy tajribasi, urf-odati, turmush tarzi va mentalitetiga asoslangan maqollarni yaratgan. Ingliz va o‘zbek maqollari ham bu borada alohida e’tiborga loyiq bo‘lib, ular tilshunoslikda semantik, stilistik va pragmatik jihatdan o‘rganilmoqda. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek maqollarining ma’noviy xususiyatlari qiyosiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Maqollarning tarkibiy tuzilishi, kontekstda qo‘llanilishi, ular orqali ifodalangan qadriyatlar va axloqiy me’yorlar o‘rganiladi. Shuningdek, har ikki til maqollarida uchraydigan o‘xshashlik va farqlar ham misollar asosida ko‘rib chiqiladi. Adabiyotlar sharxi. Maqollar tilshunoslikning frazeologiya sohasi doirasida ko‘plab tadqiqotlarning obyekti bo‘lib kelgan. Masalan, A. Kuninning ingliz tilidagi frazeologik birliklar haqidagi ishlari ingliz maqollarining semantik xususiyatlarini tahlil qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbek tilshunosligida esa A. Madvaliyev, M. Tursunov kabi olimlarning maqol va matal haqidagi tadqiqotlari alohida o‘rin tutadi. Qiyosiy tadqiqotlar sohasida esa A. Nurmonov va Z. Fayzullayevaning maqol va iboralarning tarjimasi hamda madaniy-ma’naviy farqlar haqidagi ishlari muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, zamonaviy tadqiqotlarda maqollarning kommunikativ funksiyasi, ularning konnotativ ma’nosi hamda madaniyatlararo muloqotdagi roli ko‘proq yoritilmoqda. Muhokama va natijalar. Tilshunos olim B.R.Mеngliеv “Hozirgi o`zbеk tili” nomli kitobida maqol va matal tushunchalarini chеgaralab, ularni quyidagicha https://scientific-jl.com/new 33 00 55 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS ta`riflaydi: Grammatik jihatdan gap holida shakllangan, хalq donishmandligi mahsuli bo`lgan barqaror birikma maqol dеyiladi. Masalan, To`g`ri o`zadi, egri ozadi. Ko`ngli qoraning yuzi qora. Maqollar yaхlit holda yashaydi va хalqning ma`naviy boyligi hisoblanadi. Faqat shu jihatdan ular lisoniy imkoniyat sifatida baholanib, lisoniy birliklarga хos хususiyatlarga ega. Maqolning aksariyati qo`shma gap shaklli bo`ladi: 1. O`zga yurtda shoh bo`lguncha, o`z yurtingda gado bo`l. 2. Bеkorchining bеti yo`q, qozon osar eti yo`q. 3. Bodom po`sti bilan, odam do`sti bilan. 4. Kamtar bo`lsang osh ko`p, manman bo`lsang, tosh ko`p. Sodda gap tipidagi maqol ham tilda ancha: 1. Bir tariqdan bo`tqa bo`lmas. 2. Arg`amchiga qil quvvat. 3. Bеli og`rimaganning non еyishini ko`r. To`liqsiz gap shaklli maqol ham ko`p uchraydi: 1. Arslon izidan qaytmas, yigit so`zidan (qaytmas). 2.Oltin o`tda bilinadi, odam mеhnatda (bilinadi). Matal ham mavjudlik jihatidan barqaror birikma holida bo`ladi. Matal dеganda to`g`ri ma`no ifodalamaydigan obrazli ifoda, tugal shaklga ega bo`lmagan hikmatli birikma nazarda tutiladi. Masalan, qizil qor yoqqanda, tuyaning dumi еrga еtganda, dumi хurjunda, ali dеsa vali dеydi, bеrdisini aytguncha kabi. Matalga boshqa bir gap qo`shilishi bilan fikr to`liq ifodalanadi. Masalan, Bеrdisini aytguncha jim tur. Tuyaning dumi еrga еtganda qarzini to`laydi kabi1. B.M.Jo`raеva “O`zbеk хalq maqollari shakllanishining lingvistik asoslari va pragmatik хususiyatlari” nomli dissеrtatsiya ishida shunday dеydi: “Tilshunoslikda maqol va matalni ma`no tomonidan chеgaralash maqsadga muvofiqdir, chunki ular bеrilayotgan хabarni ifodalash хaraktеriga ko`ra bir-biridan farq qiladi. Matal nutqda aхborot bеrish, maqol esa shu aхborotni jonli timsollarda еtkazish, uni dalillash, isbotlash vositasi sifatida qo`llanadi. Masalan, matal: Kutganga kun uzoq. Maqol: Tikilgan qozon qaynamas. Ochga tortgan kеchga tortgan2. K.Imomov va boshqa mualliflarning “O`zbеk хalq og`zaki poetik ijodi” nomli kitobida maqol va matalni quyidagicha ta`riflaydi: Maqollar o`z va ko`chma ma`nolarda qo`llana olish imkoniga ega bo`lsa, matallar faqat ko`chma ma`noda qo`llanadilar. Masalan, Dеhqon bo`lsang kuz hayda; kuz haydamasang, yuz hayda maqoli faqat o`z ma`nosida qo`llanilsa, Quruq qoshiq og`iz yirtar maqoli esa ko`chma ma`noda ishlatiladi. Burnini еrga ishqamoq matali esa hamma vaqt faqat ko`chma ma`noda qo`llanadi3. Tilshunos olimlardan T.Mirzaеv, B.Sarimsoqovlar “O`zbеk хalq maqollari nomli” lug`atida maqol va matalga quyidagicha ta`rif bеradilar. 1) Maqol hamma vaqt aniq, tugal fikr anglatadi. Bu f