PSIXOLOGIK BARQARORLIK MUAMMOSINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI

Аннотация

The article elucidates the scientific and theoretical foundations of the problem of psychological stability. Additionally, it presents the theoretical bases for issues of emotional stability, moral stability, stability of behavioral patterns, and stability in extreme conditions and during preparation for space flights. Keywords: stability, motive, activity, constancy, variability, personality, individual, equilibrium. https://scientific-jl.com/new 33 11 44 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Psixologiya fani va amaliyotida barqarorlik muammosini o‘rganish zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, ijtimoiy-iqtisodiy keskinlikning ortishi, insonning qaror qabul qilish samaradorligiga bo‘lgan talabchanlikning kuchayishi sababli alohida dolzarblik kasb etib kelmoqda. Ilmiy adabiyotlarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, psixologik barqarorlik muammosi, ayniqsa zamonaviy ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar sharoitida, jamiyatimizda sodir bo‘layotgan jarayonlarga nisbatan yetarli darajada o‘rganilmagan. Shaxsning psixologik barqarorligi muammosini ilmiy fenomen sifatida nazariy jihatdan tushunishga bo‘lgan ehtiyoj tobora ortib bormoqda. Tarixan psixologik barqarorlik muammosi 1966-yilda L.I.Bojovich tomonidan XVIII Psixologik kongresidagi ma’ruzada ko‘tarilgan edi. Keyinchalik psixologik barqarorlik shaxs barqarorligi muammosining turli jihatdan ko‘rib chiquvchi tadqiqotlarda rivojlantirildi. Quyida barqarorlik muammosi bo‘yicha tadqiqot olib borgan olimlar va barqarorlik muammolari keltirilgan:  Hissiy barqarorlik (P.B.Zilberman, V.A.Marishchuk, L.V.Mitina);  Axloqiy barqarorlik (V.E.Chudnovskiy);  Xulq-atvor shakllarining barqarorligi (L.I.Bojovich);  Keskin sharoitlarda va kosmik parvozlarga tayyorgarlik sharoitlarida barqarorlik (K.M.Gurevich, A.A.Leonov, V.I.Lebedev, G.T.Beregovaya). Yetuklik davridagi shaxsiy konstruktlarning psixologik barqarorlik muammosiga V.P.Krupnik va Ye.N.Lebedevaning tadqiqotlari bag‘ishlangan. Ushbu tadqiqotlarda u yoki bu tarzda shaxsning psixologik barqarorligi tavsifi bilan bog‘liqdir. Psixologik barqarorlik shaxsning asosiy xususiyati hisoblanadi. Shaxsning shakllanishi u yoki bu vaziyat bilan bog‘liq motivlar qanday qilib barqaror narsaga aylanishiga bog‘liq bo‘lib, shaxsni tavsiflovchi asosiy tushuncha hisoblanadi. Quyida shaxsning psixologik baqrqarorligi asosi bo‘lgan motivatsion sohaning uchta asosiy parametrini keltirib o‘tamiz: 1. Insonning makon va zamondagi dunyo bilan aloqasi. 2. Motivning namoyon bo‘lish darajasi. 3. Dinamik motivatsion sohaning ko‘p qirraliligi. Shaxsning psixologik barqarorligining bu asoslari o‘zaro bog‘liqlikda unga o‘z- o‘zini anglash va uni rivojlantirish omili sifatida tushunish imkoniyatini beradi. Ularning kamulyativ ta’siriga asoslanib, A.N.Leontev quyidagi xulosani shakllantiradi: “Turli xil faoliyatlar bir-biri bilan kesishadi va o‘zaro obyektiv, tabiatan ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘lanib, tugunlar hosil qiladi. Bu iyerarxik tugunlar biz men deb ataydigan o‘sha sirli shaxs markazini shakllantiradi. Boshqacha aytganda , bu markaz shaxsning ichida emas, balki uning mavjudligida yotadi”. Shundan kelib chiqib, psixologik barqarorlik “Men”ning egosentrik pozitsiyasi bilan emas, balki shaxsiy “Men”ning jamoada, jamiyatda, sotsiumda insonlarning umumiy o‘zaro aloqasi tizimiga qo‘shilishi bilan ta’minlanadi. Ye. P. Krupnik va https://scientific-jl.com/new 33 11 55 Volume–78_Issue-3_June-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Ye.n.Lebedevalarning shaxsiy psixologik barqarorligi kategoriyasini o‘rganishning murakkabligi shundaki, u asosan “barqarorlik-o‘zgaruvchanlik” paradigmal muqobillik doirasida ishlab chiqiladi, deb hisoblaydilar. Bunday yondashuv mantig‘ida “barqarorlik” tushunchasi “turg‘unlik” tushunchasi bilan almashtiriladi yoki bu tushunchalar sinonim sifatida qaraladi. Masalaning bunday qo‘yilishi psixologik barqarorlik kategoriyasini o‘ziga xos mazmundan mahrum etadi va shaxsning barcha ruhiy ko‘rinishlarining bu fundamental xususiyatini o‘rganishda noto‘g‘ri istiqbolni yaratadi. Shaxsning barqarorligi quyidagicha ko‘rib chiqiladi:  Uning psixikasining saqlanganligi;  Indvid xulq-atvorining xarakterini belgilovchi ma’lum doimiylik;  Barqarorlashtiruvchi omil;  Subyektdan xulq-atvor uslubida moslashuvchanlikni talab qiladigan vaziyatlarda namoyon bo‘ladigan qat’iylik. o‘zgaruvchanlik barqarorlik kabi shaxs dinamikasini belgilab, uning takomillashuviga yordam berishi mumkin, ammo uni parchalanishga mavjudlik usulining tartibsizligiga olib kelishi ham mumkin. Shaxsning psixologik barqarorligi quyidagicha ko‘rib chiqiladi: “Muvozanatni buzuvchi tashqi va ichki omillarga qarshi ta’sir ko‘rsatish yo‘li bilan saqlanadigan harakatchan muvozanat holati, shuningdek, shaxs va muhit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir jarayonida yuzaga keladigan vazifalarga muvofiq ravishda ushbu muvozanatning maqsadli buzilishi. Ushbu vazifalar nuqtai nazaridan shaxs tashqi vaziyatning ichki modelini shakllantiradi va bu uning xulq