XALQARO GUMANITAR HUQUQNING ASOSIY TAMOYILLARI

Аннотация

Ushbu maqolada- Xalqaro gumanitar huquq (XGH) — bu qurolli mojarolar (urushlar) vaqtida insonlarni himoya qilish va jangovar harakatlarni cheklashga qaratilgan xalqaro huquq tarmog‘idir. XGH mojaroda ishtirok etayotgan tomonlarning harbiy amaliyotlari chegaralarini belgilab, ayniqsa tinch aholini, harbiy harakatda ishtirok etmayotgan shaxslarni va asirga olinganlarni himoya qilishga yo‘naltirilgan.Ushbu huquqiy sohaga oid asosiy hujjatlar — Ceneva konvensiyalari (1949) va ularning Qo‘shimcha protokollari (1977, 2005) hisoblanadi. XGH harbiy mojarolarni qonuniylashtirish emas, balki mavjud urushlar oqibatlarini insoniyat nuqtai nazaridan iloj boricha insonparvar shaklda cheklash maqsadini ko‘zlaydi.Mazkur maqolada Xalqaro gumanitar huquqning asosiy tamoyillari, ularning mazmuni, amaliy qo‘llanilishi va zamonaviy qurolli mojarolardagi ahamiyati tahlil qilinadi. Xalqaro gumanitar huquq va inson huquqlari huquqining o‘zaro bog‘liqligi Xalqaro gumanitar huquq (XGH) va inson huquqlari huquqi (IHH) — xalqaro huquqning o‘zaro to‘ldiruvchi tizimlari bo‘lib, ular ba’zi umumiy maqsadlarga ega. Har ikkisi ham insonning hayoti, salomatligi va sha’nini himoya qilishga intiladi, ammo turli nuqtai nazardan yondashadi. Shu sababli, ularning yondashuvi farq qilsa-da, ayrim qoidalarning mohiyati o‘xshash bo‘ladi. Masalan:XGH ham, IHH ham qiynoqlarni yoki shafqatsiz muomalani taqiqlaydi,jinoyat protsessi doirasidagi asosiy huquqlarni kafolatlaydi,ayirmachilikni (diskriminatsiyani) taqiqlaydi,ayollar va bolalarni himoya qilishni nazarda tutadi,oziq-ovqat va sog‘liq huquqiga oid jihatlarni tartibga soladi.Ammo ular o‘rtasida muhim farqlar ham mavjud:ularning kelib chiqishi, qo‘llanish doirasi, ularni amalga oshiruvchi organlar va boshqalar. Kelib chiqishi:XGH juda qadimiy manbalarga ega bo‘lib, 19-asrning ikkinchi yarmida Qizil Xoch tashkilotining asoschisi Anri Dyunan ta’siri ostida kodifikatsiya qilingan.IHH esa nisbatan yangi. https://scientific-jl.com/wsrj 1 3 7 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal U dastlab Ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida, ayrim davlatlar (masalan, AQShning 1776-yilgi Mustaqillik deklaratsiyasi, Fransiyaning 1789-yilgi Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi) tomonidan shakllangan.Ikkinchi jahon urushidan keyin BMT homiyligida xalqaro huquq sohasi sifatida rivojlandi. 1948-yilgi Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi IHH’ni ilk bor xalqaro miqyosda ifodaladi.1966-yilda ushbu deklaratsiya ikki asosiy xalqaro shartnomaga aylandi:Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt,Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt.Vaqt jihatidan qo‘llanish doirasi:XGH faqat qurolli mojarolar (urushlar) vaqtida qo‘llanadi.IHH esa doim amal qiladi — tinchlikda ham, urushda ham.Lekin IHH’ning ba’zi shartnomalari favqulodda holatlarda (masalan, millat xavf ostida bo‘lsa) ayrim majburiyatlardan chekinishga (derogatsiya) ruxsat beradi. Bu chekinish:zarur va mutanosib bo‘lishi kerak,kamsituvchi (diskriminatsion) bo‘lmasligi kerak,boshqa xalqaro huquq qoidalariga (jumladan XGHga) zid bo‘lmasligi kerak.Shunga qaramay, ba’zi inson huquqlari hech qachon cheklanmaydi:hayot huquqi,qiynoqlar, shafqatsiz yoki tahqirli muomala taqiqlanishi,qullik taqiqlanishi,orqaga yuruvchi (retroaktiv) jinoiy qonunlarga yo‘l qo‘yilmasligi.Hududiy qo‘llanish doirasi: XGH xalqaro qurolli mojarolar uchun ekstraterritorial (chetdagi) qo‘llanilishini inkor etilmaydi — bu normal holat, chunki bir davlat boshqa davlat hududida jang qiladi. IHH ham ko‘pchilik tomonidan ekstraterritorial tarzda qo‘llaniladi (masalan, bosib olingan hududda yoki qo‘lga olingan shaxslarga nisbatan). Biroq aynan qanday darajada va qaysi holatda qo‘llanishi — hali to‘liq aniqlanmagan. Shaxsiy qo‘llanish doirasi:XGH — jangovar harakatlarda ishtirok etmayotgan yoki ularni to‘xtatgan shaxslarni (masalan, tinch aholi, yaradorlar, asirlar) himoya qiladi.IHH — biror davlat yurisdiktsiyasida bo‘lgan har qanday shaxsga taalluqlidir.U jangchi yoki fuqaroni ajratmaydi. Shuningdek, XGH’dagi kabi “himoyalangan shaxs” toifasi mavjud emas. Hozirgi kunda dunyoning turli mintaqalarida davom etayotgan turliko’rinishdagi qurolli mojarolar butun insoniyatni tashvishlantirmoqda va bundayto’qnashuvlar insoniyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Agar bu holatnianiq sonlarda ko’radigan bo’lsak, yanada dahshatliroq namoyon bo’ladi.SHveytsariyalik olim Jan Jak Babelning hisob-kitobiga qaraganda, keyingi 5500 yil ichida Yer kurrasida deyarli 14,5 ming katta va kichik urushlar bo’lib, ularda 3640milliard kishi halok bulib ketgan. Faqat Ikkinchi jahon urushidan keyingina sayyoramizda 200 tadan ko’proq to’qnashuvlar yuz berdi va ularda 70 milliondan ko’proq kishi halok bo’ldi. Biz bu yerda ikkinchi jahon urushi 1945 yil tugaganini xotirlasak, so’nggi 57 yil ichida yiliga taxminan 1,3 million kishi faqatgina urushlar tufayli nobud bo’lmoqda. Bu ko’rsatkichlar hozirgi madaniyatli jamiyatimizdagi qora dog’ emasmi? Yuqorida tilga olingan qurol