QUR’ON TILOVATI SAN’ATIDA MAQOMOTNING MA’NAVIY AHAMIYATI

Аннотация

maqolada Qur’on tilovati san’atida mujavvad uslubida qo‘llaniladigam maqomlarning falsafiy mazmunlari keltiriladi. Kalit so‘zlar: Qur’on, tilovat, ohang, ruxiyat, tovushlar. Bugungi kunda tilovat san’atida ohangdor ijroning ikki turi keng tarqalgan: “Majlis” mujavvad - tahqiq va tartil-murattal tilovati. Misr tilovat anʼanalarida bu ikki tur navbati bilan “Mujavvad” va “Murattal” tilovati deb ham nomlanadi va ular ijro shakli va xususiyatlari jihatidan bir-biridan farqlanadi Birinchi tur, ya’ni tahqiq tilovati - mujavvadning o‘ziga xos xususiyatlariga kuyga o‘xshash ohangni baland va tiniq ovoz bilan ijro etish, tilovat paytida ohangga urg’u berish, tilovat paytida ovoz balandligi va shaklini o‘zgartirish, majlis tilovati db ham yuritiladi. Mutaxassislarning fikricha Ohangdor tilovatning bu turi, ehtimol, islom dinining boshidan beri mashhur bo‘lgan azon aytishning ohangdor va tiniq usulidan namuna bo‘lishi mumkin. tilovatning ikkinchi turi tartil - murattal boʻlib, u ohang jihatidan sodda, tez ijro tezligi, ovoz diapazoni cheklangan, ovoz balandligi, shakli va rangi oʻzgarishi jihatidan oddiyroq boʻladi. Tilovat sohasidagi tadqiqotchilar tilovatning kelib chiqishini Misr va uning tarixidan yetti yuz yil avval (Misrda Fotimiylar hukmronligi davri) ekanligini aniqladilar. Tartil turi tilovatning kelib chiqishi ham ba'zan islomning ilk davrlari va Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v.) davriga bog'liq, albatta, ohang va tovushlarning mutlaqo soddaligi va ohanglarning kamroq rang-barangligi bunga alolat qiladi. Har ikki uslubning asosiy sharti tajvid qoidalarining mukammal bajarilishi asosiy nuqta hissoblanai. Demak, “ovoz va ohang yordamida” deb ataladigan ikki xil qiroatning o‘ziga xos xususiyatlari: “Tilovat beshigi” sifatida tanilgan va bu uslub insonlarning didiga bog‘liq bo‘lgan san’atga aylanganini hisobga olsak, qorilar ham san’atkor sifatida tanilgan. Tahqiq - Majlis tilovatida ijrochining barcha ovoz diapazonlari (quyi va yuqorisining chegarasigacha bo‘lgan ovoz maydoni) ishlatiladi. Maqomot ta’limi mualliflarining fikricha, asosiy va ikkinchi darajali maqomlar Arab musiqalari uchun umumiy nomlar va nomlarning aksariyati aslida forsiy yoki turkey nomlardir. Ya’ni kelib chiqishi asli maqomot janrning negizlari asli Forsiy va Turiy mintaqalara rivojlangan deb. Bu borada qadimdan turli bahs va munozaralar bor. https://scientific-jl.com/wsrj 1 9 3 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal Bayatiy maqomining ma’naviy hususiyatlari  G'amgin, qayg'uli, yumshoq, ichki dard;  Suhbat, nutq, maslahat, xabar, savol belgisi qo‘llashda qulayligi;  Mashhur va keng qo'llaniladigan maqom;  Ohangning sokinligi va ohanglarda hukmronlik qiluvchi ma’naviyat;  Yaqin Sharq xalqlarining temperamenti va didiga yaqinlik;  Tinglovchining his-tuyg'ularini nisbatan rag'batlantirish;  Maqomotning kayfiyatida keskinlik va o'tkirlikning yo'qligi;  Qur'onning deyarli barcha tushunchalarini qamrab olish va ifodalash uchun zarur bo'lgan muvofiqlikning mavjudligi;  Bu maqomda turli ma’no va so‘zlarni ifodalash uchun ifodali ohanglar yaratish imkoniyati;  Qiroat va sharqona ohang sanʼati (tartil, azon, salovat, qasida va boshqalar) da keng ko‘lamda qoʻllanilishi;  Sharq vokal sanʼatida asllik, qadimiylik, katta obroʻ-eʼtibordan foydalanishning ahamiyati bayat maqomiga xos xususiyatlardandir. Rost maqomining ma’naviy xususiyatlari:  Farah, baxt va quvonch;  Oddiylik va haqiqat ramzi;  Ohanglardagi xotirjamlik va ularning ohangida hukmronlik qiladigan nisbiy ma'naviy-ruxiyat ustunligi;  Tinglovchining his-tuyg'ularini kuchli rag'batlantirmaydi;  Maqomning mohiyatida nisbatan aniqlik, ayniqsa pozitsiyaning yuqori darajalarida ta'sir darajasining kuchliligi;  Ko'pgina Qur'on tushunchalarini ifodalash uchun moslik va qulaylikning mavjuligi  Tovushlar masofasining tekkisligi va murakkabligi hamda ular orasidagi tonal harakatning soddaligi;  Shakl va tinglovchiga ta’siri jihatidan bir-biriga yaqin ohanglarga ega;  Darajalar orasidagi yagona va muvozanatli masofalar;  Tovushlar orasida uzoq va yaqin masofalarning mo’tadilligi;  Qiroat, majlisi tilovat, davri tartil va azon sanʼatida keng va ahamiyatli foydalanish  Sharq vokal sanʼatida, ayniqsa, qiroat sanʼatida uzoq oʻtmish va katta obroʻ- eʼtibor rost maqomiga xos xususiyatdir. Siyka maqomining xususiyatlari:  Quvonch va hayajon ramzi;  Jozibali va diqqatni tortuvchi ohanglarga ega;  Tinglovchining his-tuyg'ularini kam rag'batlantirish;  Juda mashhur bo‘lmagan maqot; https://scientific-jl.com/wsrj 1 9 4 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal  Qur'onning ba'zi tushunchalarini, jumladan, rahmat, salomatlik, baraka va Allohning marhamati haqidagi xushxabarni ifodalash uchun mos keladi;  Ijro tishda qulaylik, sodda va ravonligi;  Harakatchanlik, tezlik, aniqlik va maqomning mohiyatida juda ko'p ta'sirning mavjudligi;  Qiroat va azonda Bayat Rast Hijoz va Nahavand kabi maqomlardan ayfiyaining butkul o‘zgachaligi;  Tilovat sanʼati