ЎЗБЕК АДАБИЁТИДА МИТТИ ҲИКОЯ ТАРАҚҚИЁТИ ВА БАДИИЙ МАҲОРАТ

Аннотация

In this article we intend to analyze emergence and development of flash fiction genre, and its significance in modern literary processes. Despite some skeptical critics’ views flash fiction has surely become a modern literary reality, and we cannot just ignore or criticize it without deeper knowledge and understanding of this phenomenon. In the article we enlist main types of flash fiction, and analyze its essence by using some examples from modern Uzbek literature. Калит сўзлар: Нано-адабиёт, митти ҳикоя, драббллар, адабиёт, китобхонларнинг бадиий диди трансформацияси, адабиётнинг анъанавий таҳлил методлари, қиёсий таҳлил. Ключевые слова: Нано-литература, сверхкороткий рассказ, драбблы, литература, современные информационные технологии, трансформация литературного вкуса читателей, традиционные методы литературного анализа, сравнительный анализ. Key words: Nano-literature, flash fiction, drabbles, literature, modern information technologies, transformation of readers’ literary taste, traditional methods of literary analysis, comparative analysis. https://scientific-jl.com/wsrj 2 4 8 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal Ахборот технологияларининг шиддат билан ривожланиши, кишилар онгу тафаккуридаги янгиланишлар ва ҳаёт ритмининг тезлашиши адабиётда ҳам ўз аксини топмоқда. Энди ўқувчини маиший муаммолар ва кундалик ҳаёт тасвиридан кўра тафаккур призмасидан ўтган қалб кечинмалари устамонлик билан бадиият намунасига айланиши кўпроқ ўзига тортмоқда. Бугунги замон китобхони ўзи севган асарни истаган жойида, истаган вақтида қўлида митти ақлли воситалар ёрдамида мутолаа қилаверади. Бироқ вақт ва шароит борасидаги эҳтиёжлар замонавий прозанинг тобора ихчамлашишини тақазо қилади. Мана шундай ҳодисалар натижаси ўлароқ бутун дунёда нано-адабиёт тушунчаси пайдо бўлди. Бу йирик жанрларнинг ҳажман кичрайиб бориши, умумбашарий муаммоларни саноқли сўзлар ёрдамида ифодалашни ва муаллифдан юксак маҳоратни талаб этмоқда. Бу ҳодиса ёзувчилар сўз бойлигининг камайишига эмас, аксинча уларнинг ҳар бир сўз қадрини қалбан ҳис қилиб, мулоҳазакорлик билан сўз танлашга мажбур қилади. Жумладан, ўзбек адабиётида аллқачон мини-роман яратилди ва китобхонлар ва адабий жамаоатчилик томонидан кўп бор таҳлилга тортилди; миллий адабиётимизда митти ҳикоялар (драббллар) ёзиш бўйича ҳам маълум даражада тажриба тўпланди ва бундай асарлар китоб ҳолида чоп этилди. Ҳозирги даврда, ўзаро таъсирланиш муҳитида жаҳон адабий жараёни ва муайян адабиётнинг миллий ўзига хослигини жанр поетикаси тараққиёти нуқтайи назаридан умумий қонуниятларини аниқлаш замонавий жаҳон компаративистикасининг асосий вазифаларидан бири ҳисобланади. Маданият ва адабиётнинг умумий қонуниятларини ўзида акс эттирувчи замонавий ўзбек ва инглиз адабиётидаги митти ҳикоялар (драббллар)нинг ривожини жанр сифатида илмий таҳлилга тортиш жаҳон адабиётининг ҳаракатланиш мантиғини тушунишимизга ёрдам беради. Ҳозирги кунда ижодкорларнинг катта қисми ва уларнинг мухлислари ижтимоий тармоқлар орқали севимли ёзувчисининг энг сўнгги асарларини ўқиши ва уларга бевосита муносабат билдириши, изоҳ қолдириши мумкин. Бу жараён кўпгина Ғарб мамлакатларида “Twitter” ижтимоий тармоғида рўй бераётган бўлса, бизнинг минтақада “Facebook” тармоғи оммалашган ва бир қатор ижодкорлар, адабий танқидчилар шу тармоқдан фойдаланади. Ўз-ўзидан ижтимоий тармоқда киритилиши мумкин бўлган белгилар сонининг чегаралангани ижодкорлардан имкон қадар қисқа ижод намуналарини яратишларига сабаб бўлмоқда. Жаҳоннинг бир гуруҳ социолог, психолог ва адабиётшунос олимлари митти ҳикояларга таъриф беришар экан, бундай асар талабалари қаторига “комьпютер экранидан ўқиётганда вертикал айлантиришни талаб қилмайдиган чекланган сонли сўзларга эга бўлиши” зарурлигини ҳам киритиб ўтадилар. Митти ҳикоя чекланган миқдордаги сўзлардан ташкил топган матндир. Уларни бадиий матннинг ҳикоянависликдан эпифоник моделга ўтиши деб https://scientific-jl.com/wsrj 2 4 9 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal ҳисоблаш мумкин. Чунки ҳажм омили макроструктурани яратиш ва индивидуал муаллифлик консепсиясини яратишга таъсир кўрсата олмайди. Мутахассислар фикрича, митти прозанинг алоқадорлиги матн боши ва охиридаги маъно "портлашлари" билан бевосита боғлиқ. Митти ҳикоя замонавий даврга хос бўлиб, тезлик борлиқни белгилаб бераётгани билан алоқадордир. Митти ҳикояларга ўзбек ўқувчиларининг қизиқиши ортиб бораётгани бир гуруҳ адабиётшуносларни ва ёзувчиларни хавотирга солиб қўяётгани ҳам айни ҳақиқат. Чунки митти ҳикоялар адабиётшуносликда шу пайтгача мавжуд бўлган формал таҳлилни йўққа чиқаради. Бу ҳикояларни таҳлил қилишда кўпроқ психологик метод қўл келади. Қолаверса, митти ҳикоялар бадиият намунаси бўлмай, у исталган кишининг бирор воқеадан чиқарган хулосасига тенг қабилидаги танқидлар ҳам йўқ эмас. Аммо юқорида қайд этганимиздек, замон шиддати ва ахборот – коммуникатсион технологияларнинг ривожланиши ўқувчиларнинг адабий дунёқарашига ҳам таъсир этиши табиий. Улар энди кўча-кўйда, жамоат транспортида, хуллас, ист