QUR’ON TILOVATIDA BAYOT MAQOMOTIDAN FOYDALANISH TEXNIKASI VA XUSUSIYATLARI

Аннотация

maqolada Qur’on tilovati san’atida mujavvad uslubida qo‘llaniladigam maqomlarning falsafiy mazmunlari keltiriladi. Kalit so‘zlar: Qur’on, maqomot, tilovat, ohang, ruxiyat, tovushlar, pog’ona Tilovat san’atida tinglovchining his-tuyg'ularini uyg'otishda bayatiy, nahavand, kurd, hijoz, sabo maqomlaridan foydalaniladi. Shayx Shahat Anvar va Rag‘ib G‘alvash kabi maxoratli ustozlar navbatma-navbat g‘amgin va shod maqomlariiga murojaat etishgan. Inson hayotining bosqichlari va kunlik davr bilan bog’liq maqomotning ma’naviy mazmuni. Ushbu jadvalda vaqt va inson umrining davrlari bilan bog’liq falsafiy- ma’naviy ahamiyati bilan tanishish mukin. Maqomot ajam- rost siyka nahovand bayot kurd sabo hijaz nomi jiharkah Kunlik tong- ertalab peshin peshindan asr shom xufton yarim vaqtlar bomdod keyin tun Maqomot nahovand jiharkah Siyka rost hijaz bayot kurd sabo nomi Kunlik chaqaloq bolalik o‘smirlik yoshlik katta o‘rta qarilik o‘lim vaqtlar yosh yosh Bayot maqomining tarkibi va uning umumiy xususiyatlari hamda qo‘llanish texnikasi Tilovat sanʼatida eng muhim musiqiy maqom va ularning choʻqqisi bayot maqomidir. Tilovat san’atida maqomlar onasi nomi bilan mashhur bo‘lgan bu maqomot turida Qur’on tushunchalarini yetkazish va singdirish uchun cheklovlar yo‘q va deyarli barcha oyatlarni tinglovchiga yetkazishda foydalanish mumkin bo‘lgan neytral turkumdir. Tilovat davomida sharq xalqlarining ovoz xususiyatlarining ush bu maqom chastatalarida harakatlanishi va tilovatda ham tabiiy ravishda bu maqomning belgilari namoyon bo‘lishi kuzatildi.1 1 Ihsan Etibariyon. Qoriyon harfu ayyu fannun tilavat. Isfaxon tadqiqot markazi. 2017. https://scientific-jl.com/wsrj 3 9 2 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal 1. Bayot maqomining xususiyatlari: Ohang diapazoni: birinchi - uchinchi, ba’zi o‘rinlarda to'rtinchi yoki birinchi darajadan ham tushishi kuzatiladi. 1 2 3 4 5 6 7 8 Harakatning boshlang'ich nuqtasi: turli xil, birinchi daraja, birinchidan ham past daraja, uchinchi daraja yoki hatto to'rtinchi darajadan ham tilovatlar boshlanishi mumkin. To'xtash nuqtasi: birinchi daraja yoki birinchi darajadan past bo‘lishi mumkin. Tilovat san’atida ta'siri va qo‘llanilishi: Bayot dugoh — bayot “maqom oilasi”ning birinchi darajadagi ohanglar qismidir. Musobaqa va ta’lim jarayonida eng birinchi tavsiya etiladigan va tilovat boshlanishini aynan shu darajalaran boshlanishi to‘g’ri. Lekin amalda bu har doim ham shunday bo‘lavermaydi, ayniqsa, eron va misrlik qorilarning yangi avlodlari qiroatida. 2. Bayot maqomining uchinchi darajasi(salasiy bayati) Ohang diapazoni: oyatning uchinchidan birinchi darajalari, "dekorativ nota" uchun qo'shiqda to'rtinchi daraja va past daraja mavjudligi 1 2 3 4 5 6 7 8 Boshlanish nuqtasi: bayotning uchinchi daraja To'xtash nuqtasi: bayotning birinchi darajasi, ba'zan birinchi darajadan past. Tilovat san’atida ta'siri va qo‘llanilishi: Mustafo Ismoil, Minshaviy, AbdulBosit kabi shayxlar qoʻllaydigan va dugoh bayotiga yaqin xususiyatlarga ega boʻlgan ikkinchi bayat ohangidir. Bayatning asosiy mavzusida joylashishiga ko‘ra, “go‘zal vazminlik va qadr-qimmat” g‘amginligi va tinglovchiga ta’siri dugoh bayotga o‘xshash, “Dugah bayati”dan ko‘ra ko‘proq “mustahkamlik, o‘tkirlik va o‘tkirlik” bor. Bayot qo‘shiqlari ichida tinglovchini to‘xtatuvchi, ogohlantiruvchi va ogohlantiruvchi ta’siri ko‘proq bo‘lib, tabiiyki, avvalgi ohang dugoh kabi oilaning otasiga (bayat mavqeiga) yaxshi o‘xshab ketadi. 3. Bayotning to‘rtinchin darajasi (jinsi bayati): Ohang diapazoni: birinchidan to'rtinchi darajagacha 1 2 3 4 5 6 7 8 Boshlang'ich nuqtasi: birinchi yoki ikkinchi darajadan To'xtash nuqtasi: bayotning birinchi darajasida yoki to'rtinchi darajasida ham tugallanishi kuzatiladi Tilovat san’atida ta'siri va qo‘llanilishi: Uchinchi umumiy ohang urg‘usi odatda bayatning to‘rtinchi va birinchi darajalari orasida bo‘linishi kuzatilgan. Vaholanki, ko‘rsatkich notasi bayotning to‘rtinchi darajasidir. Bu kuy bayot-navoga juda o'xshaydi, ayniqsa misrlik qorilarning yangi avlodlari, Imron, Shahat, Ramazon, Zanani va boshqalar ijrosida. 4. Bayot navo (bayati nava) bayotning to'rtinchi darajasi Ohang diapazoni: Oyatni ijro etishda ikkinchidan beshinchi darajalar oralig’ida ovoz harakati kuzatiladi. Ushbu ohangning diapazonini kengaytirishda katta imkoniyatlarga ega. 1 2 3 4 5 6 7 8 https://scientific-jl.com/wsrj 3 9 3 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal Boshlang'ich nuqtasi: Uchinchi daraja To'xtash nuqtasi: To'rtinchi daraja. Tilovat san’atida ta'siri va qo‘llanilishi: Bu tovushlar ohangining taʼsiri va qoʻllanilishi maqomning oʻrta bosqichi bayotning toʻrtinchi mashhur ohangi boʻlib, avvalgi ohanglar, xususan, dugoh va salasi(ikkinchi daraja) bayot bilan solishtirganda, u bayotning asosiy mavzusidan uzoqlashganini va jins maqomining ikkinchi darajali hosila-mavzusiga yaqinlashganini ko‘ramiz. Ohangning ikki tutashgan bu qismi qo‘shilib joyida ijro etilishi tufayli maqomning dastlabki ohanglariga qaragand