MASHINA TARJIMASI VA INSON TARJIMONI:ZAMONAVIY YONDASHUVLAR SOLISHTIRUVLI TAHLIL

Аннотация

This article analyzes modern translation technologies, in particular machine translation (MT) and the work of human translators. The article discusses the advantages, disadvantages, practical applications and future prospects of both approaches. The research process used theoretical sources, practical examples and existing technological tools. Key words: Machine translation, human translator, artificial intelligence, system neurotranslation, quality, accuracy, cultural communication Аннотация: В статье анализируются современные технологии перевода, в частности машинный перевод (МП) и работа переводчиков-людей. В статье обсуждаются преимущества, недостатки, практическое применение и будущие перспективы обоих подходов. В процессе исследования использовались теоретические источники, практические примеры и существующие технологические инструменты. Ключевые слова: Машинный перевод, переводчик-человек, искусственный интеллект, системы нейроперевода, качество, точность, межкультурная коммуникация. Tarjima faoliyati insoniyat tarixida qadim zamonlardan buyon mavjud bo’lib, bugungi globallashuv davriga kelib uning roli yanada ortib bormoqda. Ayniqsa, texnologik rivojlanish bilan birga mashina tarjimalari (masalan, Google Translate, DeepL, Yandex Translate) keng qo‘llanila boshladi. Biroq inson tarjimonining roli hamon o‘z qadrini yo‘qotmagan. Shu bois, bugungi maqola mazkur ikki yondashuvni solishtirish, ularning afzallik va kamchiliklarini aniqlashga qaratilgan. https://scientific-jl.com/wsrj 3 9 7 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal Tarjimaning nazariy asoslari. Tarjima nazariyasi tarjimonlik jarayonining tilshunoslik, madaniyatshunoslik va psixologiya bilan bog‘liqligini ta’kidlaydi (Nida & Taber, 1969 1-bob). Tarjima faqat lug‘aviy ekvivalentlik emas, balki kontekstual, stilistik va madaniy moslikni ham ta’minlashi kerak. Shu jihatdan inson tarjimasi bugungi kunga kelib ham o’z dolzarbligini yo’qotmagan. Tarjima nazariyalaridan biri bo‘lgan ekvivalentlik paradigmi, matnlar o‘rtasida muayyan darajada tenglik bo‘lishini taxmin qiladi. Pym bu borada shunday deydi: “Someone who holds an equivalence theory believes that SL and TL expressions can have the same value in some respect such as form, function or reference.” (Pym, 2010, p. 50) Bu nazariyaga ko‘ra, tarjima faqat so‘zma-so‘z o‘girish emas, balki manba tilidagi ma’no, funksiya yoki shaklga yaqinlikni saqlagan holda maqsadli tilga o‘tkazish jarayonidir. Inson tarjimoni ushbu kontekstda ekvivalentlikni his qilish, uni moslashtirish va madaniy tafovutlarni hisobga olish qobiliyatiga ega bo‘lsa, mashina tarjimasi bu borada cheklovlarga ega. Mashina tarjimasi: rivojlanish va imkoniyatlar. Mashina tarjimasi dastlab 1950-yillarda paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, bugungi rivojlangan texnologiyalar asriga kelib u sun’iy intellekt (AI) asosidagi neyrotarjima tizimlari orqali sezilarli yuksalishga erishdi (Koehn, 2010 p.45-67). Zamonaviy MT tizimlari matnni o‘rganish va kontekstni to’g’ri aniqlagan holda oldingi statistik yondashuvlardan ko‘ra ancha yuqori aniqlikni ta’minlamoqda. Misol qilib keltiradigan bo’lsak: Google Neural Machine Translation (GNMT) tizimi 100 dan ortiq tilni qo‘llab-quvvatlaydi. DeepL Translator kontekstual tarjimada inson tiliga yaqin natijalar beradi. Bundan tashqari, mashina tarjimasi bugungi kunda ayrim muhim bo’lgan sohalarning: tibbiyot, texnika, IT, va biznes hujjatlarining dastlabki tarjimasida kerakli vosita sifatida xizmat qilmoqda. Bu sohalarda ko‘p hollarda aniqlik va standartlashtirilgan iboralar muhim bo‘lib, mashina bu vazifani tez va samarali bajaradi. Bu sohalar aniqlilik va standartlashtirilgan iboralar tarjimasini talab qiladi. Shuning uchun ular ko’proq mashina tarjimalariga murojat qilishadi sababi mashina tarjimani tez va samarali amalga oshiradi. Mashina inson tarjimasidan ko’ra ko’proq terminlarni biladi va uni tezda tarjima qila oladi. Shu sababli bu sohalarda ko’proq mashina tarjimasi qo’llaniladi. Masalan, ilmiy va biznes matnlarida ishlatiladigan terminlar: hypothesis, financial statement, stakeholders kabi atamalar mashina tarjimasi orqali juda tez va yetarli darajada aniq tarjima qilinadi. Chunki bu so‘zlar rasmiy, texnik tusga ega va madaniy kontekstga bog‘liq emas Inson tarjimon: malaka va professional yondashuv. Inson tarjimonlar tilni nafaqat grammatik, balki madaniy, ijtimoiy, va nutqiy jihatdan chuqur anglaydi. Professional tarjimonlar stilistika, idiomalar, konnotatsiyalar, soha terminologiyasi va muloqot kontekstini to‘g‘ri yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Akademik va adabiy https://scientific-jl.com/wsrj 3 9 8 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal tarjimada inson omili ayniqsa muhim (Venuti, 1995 p.12-30). Chunki bilamizki, adabiyot bu san’atdir, inson san’atni his qilgan holatda asar yaratadi. Uni esa albatta inson tarjima qilishi kerak. Sababi mashina tarjimondek kontekstni aniq chiqara olmaydi, inson omili esa san’atkor yaratganini xuddi o’zidek yetkazib berishga har