ADABIY TARJIMADA STILISTIK YONDASHUV: TARJIMON IJODI VA MATN RUHI

Аннотация

This article analyzes the role of cultural differences in the translation process and their impact on the quality of translation in terms of content and form. In particular, cultural realities, religious and social connotations, phraseological units, and signs of mentality are considered within the framework of approaches in translation theory. The cultural competence of the translator and his strategic decisions are justified as a factor determining the communicative adequacy of translation in conditions of cultural differences. The article reviews the impact of intercultural differences on the semantics, pragmatics, and interpretation of translation based on theoretical views and advanced research. Keywords: Translation theory, cultural difference, cultural realities, intercultural communication, translator competence, adequacy, interpretation Аннотация: В статье анализируется роль культурных различий в процессе перевода и их влияние на качество перевода с точки зрения содержания и формы. В частности, в рамках подходов в теории перевода рассматриваются культурные реалии, религиозные и социальные коннотации, фразеологические единицы, признаки менталитета. Обосновывается культурная компетентность переводчика и его стратегические решения как фактор, определяющий https://scientific-jl.com/wsrj 4 0 2 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal коммуникативную адекватность перевода в условиях культурных различий. В статье на основе теоретических представлений и передовых исследований рассматривается влияние межкультурных различий на семантику, прагматику и интерпретацию перевода. Ключевые слова: Теория перевода, культурные различия, культурные реалии, межкультурная коммуникация, компетентность переводчика, адекватность, интерпретация. Hozirgi kunda globallashuv jarayonlari ortidan jarayonda tarjimaga bo’lgan ehtiyoj ham ortib bormoqda. Bu tarjima orqali tuli xil xalqlar o’zining ma’daniyatini, tafakkur va qadriyatini almashishadi Biroq tarjima bu faqat lingvistik muvofiqlik emas, balki madaniy ekvivalentlikni ta’minlash san’atidir. Chunki har bir til o‘ziga xos madaniyatni, mentalitetni va tarixni o‘zida aks ettiradi. Shu sababdan, tarjima jarayonida faqatgina grammatik me’yorlarni emas, balki madaniy tafovutlarni ham hisobga olish zarur. Aks holda, tarjima qilinayotgan matn noto‘g‘ri yoki kontekstdan yiroq talqin qilinishi, hatto madaniy tushunmovchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Ushbu maqolada tarjimada madaniy tafovutlarning ta’siri, ularni qanday qilib yengish mumkinligi va tarjimon kompetensiyasi muhim omil sifatida tahlil qilinadi. Madaniy tafovut tushunchasining nazariy asoslari Til va madaniyat bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo’lgan tushunchalardir. Madaniyat insoniyatning jamiyatda yashash jarayonida shakllangan qadriyatlar, urf-odatlar, diniy e’tiqodlar, san’at, axloq, huquqiy tizimlar va boshqa ijtimoiy hodisalarningyig’indisidir. Har bir tilda o‘sha millatning madaniyati aks etgan bo‘ladi. Shu bois tarjima jarayonida lingvistik ekvivalentlikdan tashqari madaniy konnotatsiyalarga ham e’tibor qaratilishilozim. Geert Hofstede ( 2001, p. 79–274) tomonidan ishlab chiqilgan madaniy o‘lchovlar nazariyasida madaniyatlar kuch masofasi, individualizm/kollektivizm, noaniqlikka toqatlilik kabi mezonlar asosida farqlanadi. Shu jihatlar tarjima jarayonida muayyan madaniyatga xos xatti-harakatlar, muloqot shakllari va axloqiy me’yorlarning moslashtirilish zaruratini keltirib chiqaradi. E. A. Nida (1964 pp. 159–167) esa tarjimadagi madaniy ekvivalentlikni ta’minlash uchun “dinamik ekvivalentlik” prinsipini ilgari suradi. Uning fikricha, asliyat matnni o‘quvchi auditoriya madaniyatiga moslashtirgan holda, iloji boricha aslga yaqin semantik va pragmatik ta’sirni ishlab chiqishi kerak. Bassnett tarjima faqatgina til almashtirish emas, balki bu jarayonga madaniyatlararo ko‘prik sifatida qarash kerakligini ta’kidlaydi. Bassnett, S. (2014 p. 14-16). Translation Studies. Routledge https://scientific-jl.com/wsrj 4 0 3 Volume-40_Issue-2_June-2025 World scientific research journal Madaniy tafovutlarning tarjimaga ta’siri Madaniy realiyalar Madaniy realiyalar — bu boshqa tillarda bevosita ekvivalenti (ya’ni sinonimi) bo‘lmagan tushunchalar bo‘lib, ular tarixiy, geografik, diniy yoki siyosiy omillarga bog‘liq. Masalan, “kurpacha”, “qalpoq”, “sufra” kabi o‘zbek tilidagi tushunchalarning ingliz tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri muqobil varianti yo‘q. Shuning uchun tarjimon bu so‘zlarni kontekstga mos tarzda tarjima qilib izohlab berishga majbur bo‘ladi. Masalan: O‘zbekcha: Mehmonlar kelishi bilan darrov dasturxon yozildi. Inglizcha: As the guests arrived, a traditional Uzbek meal was quickly prepared and spread on the floor. Bu yerda “dasturxon yozildi” iborasi bevosita tarjima qilinmagan, balki ma’nosi tushunarli qilib omma tushunadigan yo’lda yetkazib berilgan Frazeologik birliklar Frazeologik birliklar madaniy tafakkur mahsuli bo‘lib, ko‘pincha metaforik ma’noga ega bo’ladi. Bunday iboralarni so‘zma-so‘z tarjima qili