INTERNET TARMAQLARÍ HÁM JASLAR: IMKANIYATLAR HÁM QÁWIPLER

Аннотация

В данной статье освещается роль интернет-сетей в жизни современной молодежи, их влияние на психологическое, социальное и культурное развитие. Были проанализированы положительные и отрицательные стороны интернета, и на основе научного подхода была дана оценка широко распространённым проблемам, особенно среди молодёжи, таким как виртуальное подчинение, кибернасилие, информационная перегрузка и последствия социального сравнения. В статье также высказаны мнения и предложения по защите молодежи от негативного влияния и формированию навыков рационального использования интернета. Выдвинуты практически полезные подходы для родителей, педагогов и ответственных организаций. Ключевые слова: Интернет, молодежь, цифровая грамотность, кибернасилие, виртуальная зависимость, медиапсихология, психологическое здоровье, информационная безопасность, проблемы современной молодежи, социальные сети, онлайн-связь, цифровая гигиена. Búgingi sanlı dáwirde internet insan turmısınıń ajıralmas bólegine aylanıp úlgergen. Ásirese, jaslar arasında internetten paydalanıw kólemi jıldan-jılǵa artıp barmaqta. Bunda 1402 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 sociallıq tarmaqlar, mobil qosımshalar, oyınlar hám bilimlendiriw platformaları tiykarǵı roldi ieleydi. Internetten durıs hám nátiyjeli paydalanıw jaslardıń rawajlanıwına kúshli túrtki bolsa da, qadaǵalawsız hám hádden tıs paydalanıw bir qatar unamsız aqıbetlerge alıp kelmekte. Unamlı tárepleri: Internet jaslar ushın: Informaciya alıw quralı sıpatında bilimlerdi keńeytiw, shet tillerin úyreniw, onlayn kurslarda qatnasıw imkaniyatın beredi[1]. Sociallasıw quralı bolıp, doslar menen pikirlesiw, jańa tanıslıqlar ornatıw arqalı jeke rawajlanıwǵa járdem beredi[2]. Dóretiwshilik jumıstı kórsetiw, blog júrgiziw, kontent jaratıw hám elektron kommerciya menen shuǵıllanıw imkaniyatın beredi. Zamanagóy kásiplerge tayarlaydı, máselen, IT, SMM, dizayn, programmalastırıw, awdarmashılıq hám basqa da tarawlarda ózin sınap kóriw imkaniyatın beredi. Bilim alıwı ushın dárekler: onlayn kurslar, video sabaqlar, interaktiv platformalar arqalı hár qanday pándi úyreniw imkaniyatı bar. Dóretiwshilik hám ózin-ózi kórsetiw imkaniyatı: bloglar júrgiziw, YouTube kanallar ashıw, grafik dizayn, muzıka hám kórkem óner menen shuǵıllanıw múmkin. Dúnyaqarastı keńeytiw: sırt eldegi teńlesleri menen pikir alısıw, shet tillerin erkin úyreniw, global waqıyalar haqqında operativ xabardar bolıw. Unamsız aqıbetler: Biraq internetten normadan artıq yaki nadurıs paydalanıw tómendegi mashqalalarǵa sebep bolmaqta: Virtual dúnyaǵa hádden tıs baylanıslılıq nátiyjesinde sociallıq baylanıslardıń azayıwı, jalǵızlıq, depressiya jaǵdayları artpaqta[3]. Kiberbulling (virtual zorlıq) jaslar arasında keń tarqalıp, ruwxıy salamatlıqqa unamsız tásir kórsetpekte[4]. 1. Internetke qaramlıq (addikciya) Jaslar waqtın internette artıqsha ótkerip, real turmıstaǵı wazıypalardı itibardan shette qaldıradı. Uyqınıń buzılıwı, diqqat-itibardıń tómenlewi, sociallıq izolyaciya sıyaqlı mashqalalar júzege keledi[2]. 2. Kiber zorliq (cyberbullying) Virtual mákanda ayıplaw, kemsitiw, jeke maǵlıwmatlardı tarqatıw jaǵdayları kóbeygen. Bul jaslar arasında ruwxiy túskinlik, ózin-ózi óltiriw pikirleri sıyaqlı awır aqibetlerge alıp kelmekte[3]. 3. Sociallıq salıstırıw hám ruwxiy basım. Instagram, TikTok sıyaqlı platformalarda basqalardıń "ideal" turmısın kórgen jaslar ózlerinen narazı bolıw, ózin qádirsiz seziniw jaǵdayların basınan keshiredi[4]. 4. Morallıq qáwipler. Internette erkin tarqalıp atırgan zorliq, pornografiya, ekstremistlik ideyalar jaslar dúnya qarasına unamsız tásir kórsetpekte[5]. 5. Feyk informaciya hám manipulyaciyalar. Jaslar media sawatlılıq dárejesi tómen bolsa, jalǵan málimlemege isenip qalıwı, nadurıs qararlar qabıl etiwi múmkin. Oyınlarǵa qaramlılıq (gaming disorder) psixologiyalıq baylanıslılıqqa alıp kelip, oqiw motivaciyası tómenleydi. 1403 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Internetke baylanıslılıq sindromi (addikciya) nátiyjesinde diqqat-itibardıń tómenlewi, uyqı buzılıwı hám real turmıstan uzaqlasıw baqlanbaqta[5]. Jaslardıń sanasına unamsız kontentler tásiri, máselen, zorlıq-zombılıq, pornografiya, ekstremistlik ideyalar, nadurıs ádep- ikramlılıq normaları sıyaqlılar olardıń sociallıq hám ruwxıy tárbiyasına qáwip tuwdıradı. Psixologiyalıq jaqtan qatnas : Psixologlardıń pikirinshe, internetten paydalanıwshı jaslar arasında identiklik krizisi, yaǵnıy ózin ańlaw mashqalaları, virtual shaxs jaratıw, óz-ózinen narazı bolıw jaǵdayları baqlanbaqta [6]. Bul bolsa sociallıq salıstırıwlar hám virtual jetiklik standartlarına uqsaw aqıbetinde júzege keledi. Internet jaslar ushın úlken imkaniyatlar esigin ashpaqta. Biraq bul imkaniyatlardan aqılǵa uǵras hám qáwipsiz paydalanıw úyretilmese, unamsız aqıbetlerge alıp keliwi múmkin. Sonıń ushın hár bir jasqa media sawatlılıǵın, sanlı gigiena hám waqıttı durıs basqarıw kónlikpelerin qáliplestiriw áhmietli wazıypalardan biri esaplanadı. Internet búgingi kúnde insani