“QUTADG ‘U BILIG”DAGI FRAZEMALARNING STRUKTUR – GRAMATIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

История – это прелюдия к сегодняшнему дню. В узбекском языкознании исторические особенности языка определяются путем изучения древних письменных источников и памятников. Изучение истории языкознания помогает найти решение ряда проблем, стоящих перед современным языкознанием. Известно, что, несмотря на то, что произведение «Кутадгу билиг» было написано в XI веке, его языковые особенности находятся в гармонии с современным языкознанием. В данной статье лингвистические аспекты произведения Юсуфа Хоса Хаджиба «Кутадгу Билиг» были проанализированы путем изучения лексических особенностей и идиом. Многие зарубежные ученые изучали с точки зрения литературных взглядов произведение «Кутадгу Билиг». Это требует ряда исследований с точки зрения лингвистики. В частности, исследование проводилось на основе лексических особенностей и фразеологических сочетаний произведения «Кутадгу Билиг». Kirish. Jahon tilshunosligida badiiy asarlarning til xususiyatlarini o‘rganish, asar leksikasini tahlil qilish muhim sanaladi. Tilshunoslikda til hodisasini tarixiy aspektda o‘rganishda nodir manbalarga asoslanish, manbalarning tilini qiyosiy jihatdan o‘rganish, til birliklarining ma‘nolari taraqqiyotini kuzatish hozirgi lingvistik jarayonlar etimologiyasini ochib berishga qaratilgan tadqiqotlar olib borishni taqozo etadi. 74-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 101 Ustozlar uchun pedagoglar.org Darhaqiqat, “O‘zbek tili va adabiyoti, folklorining tarixan shakllangan adabiy, lingvistik maktablari va ta‘limotlarining, mumtoz va zamonaviy metodlarini, buyuk ajdodlarimizning o‘zbek va jahon tilshunosligi rivojiga qo‘shgan hissasi, ularning ilmiy merosi, ona tilimizning xalqaro miqiyosdagi o‘rni va nufuzi, uning boshqa tillar bilan aloqalari, o‘zbek tili va adabiyotining rivojlanish istiqbollari bilan bog‘liq ilmiy muammolarini tadqiq etish” dolzarb ahamiyatga ega.1 Yurtimizda amalga oshirilayotgan islohotlar orqali qadimiy manbalarni mukammal o‘rganish muhimdir. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 -yil 24- maydagi PQ - 2995-son “Qadimiy yozma manbalarni saqlash, tadqiq va targ ‘ib qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-radbirlari to‘g‘risida”gi qarori( “Xalq so‘zi” gazetasi, 2017-yil 25-may) asos bo‘ladi. Qolaversa, “Qutadg‘u bilig” asarining yaratilganiga 2019 - yil 950 yil to‘lganligi munosabati bilan YUNESKO tomonidan alohida e’tirof etilishi bu manbaning jahon madaniyatida g‘oyat qadrli ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu ilmiy maqolada XI asrda yashab, ijod qilgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari va uning til xususiyatlari, aynan asar suyijetini yaratishda frazemalarning o‘rni va semantik ma‘nolari tahlil qilindi. Ma‘lumki, tarixiy tilshunoslikning asosiy maqsadi har bir davr tilining muhim jihatlarini ochib berishdan iboratdir. Frazemalarda birdan ortiq so‘zlar bir yaxlit ma‘noni bildiradi. Ikki va undan ortiq so ‘zdan tarkib topgan, yaxlit bir ko‘chma ma‘no ifodalaydigan, ta‘sirchanlikka ega bo‘lgan va ma‘nosi bir so‘zga teng keladigan so‘zlar yoki gaplar farzeologik birlik deyiladi.2 “Qutadg‘u bilig” dostonida barqaror birikmalar maqol va matal shaklida qo‘llangan. O‘rganish jarayonida garchi “Qutadg‘u biig” asarining yozilishi tarixan uzoq davrlarga borib taqalsa-da, hozirgi kunda ham tushunish mumkin bo‘lgan bir butun yaxlit ma‘noni bildiruvchi til birliklari – frazemalar keng qo‘llangani kuzatildi. Shuni alohida aytish mumkinki, “Qutadg‘u bilig” manidagi ko‘pgina frazemalar hozirgi kunda ham o‘zgarishlarga uchramagan holda faol qo‘llanib kelmoqda. Asarda yaxlit ma‘noni bildiruvchi so‘zlar ma‘no va mazmunni kuchaytirib berish uchun xizmat qilgan. Shu boisdan ushbu asarning leksikasini, frazemalarini o‘rganish bugungi kun tilshunosligi ichun dolzarb hisoblanadi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Frazeologik birliklar shakllanib, rivojlanib bormoqda, tilshunoslikning alohida sohasi sifatida frazeologizmlar bo‘yicha tadqiqot ishlari olib borilgan. 1 Холманова З. Бобурнома – тил қомуси. – Tошкент: Akademnashr, 2021. – B.3. 2 Hamrayev М. Ona tili. Qo‘llanma va mashqlar to‘plami, 2016. – B.96. 74-son 3–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 102 Ustozlar uchun pedagoglar.org Jahon tilshunosligida hamda o‘zbek tilshunosligida frazeologizmlar yuzasidan bir qator tilshunos olimlar ilmiy faoliyat olib borganlar. Xususan, jahon tilshunosligida V.V.Vinogradov, N.N.Amasova, A.V.Kunin, N.M.Shanskiy, O.S.Axmanova, A.Bushin rus tilshunoslari frazeologik birliklarni semantik hodisa ekanligini e‘tirof etadilar. Turkologik tadqiqotlar yuzasidan Z.G.Uransin, T.A.Bayramov, F.A.G‘aniyev, G.X.Axuniyazov, M.F.Chernovlar, hozirgi o‘zbek tilshunosligida Sh.Raxmatullayev, B.Yo‘ldashev, A.Mamatov kabi tilshunoslar frazeologik birliklar yuzasidan ilmiy tadqiqot ishlari olib borganlar. “Qutadg‘u bilig” asaridagi shaxs belgi-xususiyatini anglatuvchi leksikani maxsus o‘rganishni F.Abdujabborova amalga oshirdi. M.Xolmurodova “Qutadg‘u bilig” asarining til xususiyatlarini leksik-semantik jihatdan tahlil qilgan. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarid