1, 2-KLASLARDA FEYIL SÓZ SHAQABÍN ÚYRENIW

Аннотация

Bul maqalada feyil sóz shaqabı boyınsha 1,2-klass ana tili hám oqıw sawatlılıģı sabaqlıģında berilgen shınıģıwlar keltirilip ótiledi. Sonday-aq feyil sóz shaqabın baslawısh klass oqıwshılarına ùyretiw haqqında aytılıp ótiledi. Tayanish sózler: Ana tili sabaqlıǵı, baslawish klass, oqıwshı, feyil sóz shaqabı, 1,2- klass sabaqlıqları. Baslawısh klass oqıwshıları sóz shaqapları menen ulıwma tanıstırılǵannan soń hárbir leksikalıq-grammatikalıq topar jeke úyreniledi. Bul sóz shaqapların úyreniwdiń dáslepki basqıshlarında-aq olardı salıstırıwda qolay shárayat jaratadı hám rawajlandıradı. Grammatikalıq túsiniklerdiń tiykarǵı táreplerin anıq ajıratıwǵa imkan beredi. Baslawısh klass oqıwshıları atlıq, kelbetlik, sanlıq, feyil sóz shaqaplarınıń tómendegi qásiyetlerin bilip aladı: Sóz neni bildiredi. (shaxs, nárse, belgi, háreket) Qanday sorawlarǵa juwap beredi. Ózgeriw-ózgermewi qanday turaqlı kategoriyalarǵa bóliniwi. Gápte tiykarınan qanday wazıypada keliwi. Oqıwshılar usı úyrengen belgiler tiykarında sóz shaqapların salıstıradı. Olar neni úyrengenine qarap, hárbir sóz shaqabınıń grammatikalıq belgileri haqqındaǵı áste keńeyip hám shuqırlasıp baradı. Dástúrge qarap, baslawısh klasta sózler dáslep juwap bolatuǵın morgologiyalıq sorawlarǵa qarap toparlarǵa bólinedi. Feyil sóz shaqabı 1-klastan baslap ótiledi. 2021-jılı shıqqan 1-klass ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaǵında “Kún bólimleri” temasında tómendegi qaǵıydalar berilgen. Turaman, shınıǵıw isleymen, juwınaman, járdem beremen sıyaqlı sózler háreketti bildiredi. Usı sıyaqlı qaǵıyda 1-klass ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaqlıǵında berilgen. 1-klass oqıwshıları sóz shaqapları haqqındaǵı maǵlıwmatqa iye bolmaydı. Sonıń ushın olarǵa feyil sóz shaqabın háreketti bildiriwshi sózler dep túsindiremiz. Tema: Pıshıq ne sebep tamaq iship bolıp juwınadı? (ertek) Ótken zamanda bir pıshıq kúnshuwaqta jatıp ház etip otırǵan eken. Bir torǵay esik aldına kelip jayıla baslaptı. Pıshıq torǵaydı kórip ańlıwǵa kirisipti. Torǵay bunnan xabarsız tapqan dánine waqtı xosh bolıp, kem-kem pıshıqqa jaqınlap jayıla beripti. Qolayǵa keltirgen pıshıq torǵaydı qaǵıptı da alıptı. Endi jewge kirisip atırǵanda torǵay pıshıqqa qarap: 74-son 2–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 43 Ustozlar uchun pedagoglar.org -Men bir taza júretuǵın qus edim. Seniń qolıńa túsip qaldım. Sen meni sózsiz jeyseń. Sizden bir ótinishim bar. Meni bet-qolıńdı juwıp, tazalanıp jeseń qalay bolar edi?-depti. Bul ótinish pıshıqqa kútá maqul túsipti de, torǵaydı erkine qoyıp juwına baslaptı. Tap usını kútip turǵan torǵay ushıp ketipti. Torǵaydan ayırılıp qalǵan pıshıq endigiden bılay awqatlanıp bolıp juwınaman dep shárt etipti. Sonnan baslap pıshıqlar awqatlanıp bolıp juwınatuǵın bolıptı. 1-tapsırma. Sorawlarǵa juwap beriń. Torǵay pıshıqqa ne dedi? Men bir taza júretuǵın qus edim. Seniń qolıńa túsip qaldım. Sen meni sózsiz jeyseń. Sizden bir ótinishim bar. Meni bet-qolıńdı juwıp, tazalanıp jeseń qalay bolar edi?-depti. Pıshıqtıń háreketleri haqqında ne bilesiz? Pıshıqlar mıyawlaydı. Awqatlanıp bolıp juwınadı. 1-klass ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaqlıǵınıń 2-bóliminde “Úkem” qosıǵında tómendegi háreketti bildiretuǵın sózlerge baylanıslı tapsırmalar berilgen. Quwanaman úkeme, Ol mektepke barǵalı, Intası zor bilimge, Tek oqıwdı oylaydı. Kúlip oynap, shad bolıp, Kitap oqıp hár qıylı, Íqlası artar ómirge. Ósip barar oyları. 2-tapsırma. Qosıqtaǵı quwanıw, oynap – kúliw, shad bolıw sózleriniń mánisin aytıp beriń hám qanday da bir waqıya haqqında sáwbetlesiń. Bul shınıǵıwda quwanıw, oynap-kúliw, shad bolıw sózleri háreketti bildiretuǵın sózler ekenligi haqqında aytılıp ótiledi [4;24]. Sonıń ushın 1,2-klaslarda háreketti bildiretuǵın sózler feyil sóz shaqabı ekenligi túsindirilmeydi. Turıw, otırıw sózleri háreketti bildiretuǵın sózler dep túsindiriledi. 2021-jılı shıqqan 2-klass ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaǵında “Ájayıp oylap tabılıwlar” temasında tómendegi qaǵıydalar berilgen. Oylap taptı, keldi, tarqaladı sıyaqlı sózler is-háreketti bildiredi. Kórindi, juwırdı, shıqtı sıyaqlı sózleri hárekettiń bolıp ótkenligin bildiredi. Eslep qalıń! Keste tigip atır, óteseń sıyaqlı sózler háreketti bildiredi. Olarǵa ne qılıp atır?, ne qılasań? degen sorawlar qoyıladı [6;30]. 2-klastan baslap háreketti bildiretuǵın sózlerdiń sorawları haqqında maǵlıwmat berile baslaydı. Shınıǵıwdaǵı háreketti bildiretuǵın sózlerge sorawlar qoyıp úyrene baslaydı. Feyildiń máhálleri haqqında aytıladı. Kórindi sózi ótkende bolıp ótken is- háreketti, kórinedi sózi endi bolatuǵın is-háreketti bildiretuǵın sózler ekenligi haqqında 2- klass oqıwshılarına aytılıp ótiledi. “Palız eginlerin qalay jetistiredi” degen temanı ótiw arqalı oqıwshılardıń háreketke baylanıslı sózlerdi tabıw boyınsha bilimlerin bekkemlep baramız. 1-tapsırma. Berilgen tekstten háreketti bildiretuǵın sózlerdi aytıp beriń. 74-son 2–to’plam Iyun-2025 Sahifa: 44 Ustozlar uchun pedagoglar.org Kóp keselliklerdi emlew ushın tábiyat ónimlerinen paydalanamız. Mısalı: jóteldi dawalaw ushın túrpiniń suwın palǵ