MEHNAT TAQSIMOTI SHAXS KASBIY DEFORMATSIYASINING FAKTORI SIFATIDA

Аннотация

This article analyzes the issue of division of labor and its impact on the professional deformation of the individual. The article analyzes negative factors such as mental and emotional fatigue, professional dissatisfaction, and decreased motivation caused by the narrow division of tasks in the labor process and the limited scope of work of a specialist. Attention is also paid to the psychological and pedagogical aspects of professional deformation, as well as measures to prevent it. According to the results of the study, a rational organization of the division of labor, psychological health of the working environment, and diversification of professional activities are important factors in preventing professional deformation. The article may be useful for scientists, psychologists, and education system specialists. Keywords: division of labor, professional deformation, psychological stress, professional fatigue, professional activity, health of the working environment, motivation, personal development, work efficiency, psychological prevention. Kirish. Zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlarida mehnat resurslaridan samarali foydalanish, ish faoliyatining yuqori darajadagi ixtisoslashuvi va mehnat jarayonining aniq taqsimlanishi muhim omillardan biri sifatida e’tirof etiladi. Mehnat taqsimoti — bu ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarida ishchilarning vazifalar, funksiyalar va kasbiy rollar bo‘yicha aniq ajratilishidir. Ushbu jarayon samarali tashkil etilgan taqdirda, u umumiy mehnat unumdorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va kasbiy mahoratning chuqurlashuviga olib keladi. Biroq, mehnat taqsimotining biryoqlama yoki haddan tashqari tor ixtisoslik asosida tashkil etilishi shaxs rivojiga va uning ruhiy-psixologik barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, tor doiradagi kasbiy faoliyat doimiy ravishda bir xil turdagi ishlarni bajarishga majbur qilganida, bu shaxsda kasbiy deformatsiya — ya’ni kasbiy faoliyat natijasida yuzaga keladigan psixologik, emotsional va ijtimoiy o‘zgarishlar bilan kechuvchi murakkab jarayonni keltirib chiqaradi. Kasbiy deformatsiya o‘z navbatida ishga bo‘lgan motivatsiyaning pasayishi, 1391 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 emotsional charchoq, kasbiy qoniqmaslik, shaxsiy inqiroz va hatto ijtimoiy ajralish holatlariga olib kelishi mumkin. Shuning uchun mehnat taqsimoti jarayonida inson omilining, uning ruhiy holati va kasbiy ehtiyojlarining hisobga olinishi muhim ahamiyat kasb etadi. Mavjud ilmiy manbalar va amaliy kuzatuvlar kasbiy deformatsiyaning eng ko‘p uchraydigan sohalar — ta’lim, tibbiyot, ijtimoiy xizmatlar, xavfli va stressli kasblar vakillari orasida keng tarqalganligini ko‘rsatmoqda. Bu esa mehnat taqsimotining nafaqat iqtisodiy, balki psixologik va ijtimoiy jihatdan ham muvozanatli va insonparvarlik tamoyillari asosida tashkil etilishi zarurligini anglatadi. Adabiyotlar tahlili va mushohada Mehnat taqsimoti va kasbiy deformatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunish uchun avvalo mehnat taqsimotining mohiyatini va uning shakllanish jarayonini o‘rganish zarur. Mehnat taqsimoti — bu ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarida insonlarning vazifalari va funksiyalariga bo‘linish jarayonidir. Shuningdek, bu jarayonning samarali tashkil etilishi mehnatning optimallashtirilishini ta’minlaydi va uning natijalari jamiyatning rivojiga ijobiy ta’sir qiladi. Biroq, mehnat taqsimotining noto‘g‘ri tashkil etilishi shaxsning ruhiy va psixologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, tor ixtisoslashgan vazifalar, takrorlanuvchan ishlar va chegaralangan faoliyat shaxsda kasbiy deformatsiyani rivojlantirishi ehtimoli yuqori. Kasbiy deformatsiya mehnat jarayonida psixologik va emotsional zo‘riqishlar, ishga bo‘lgan qiziqishning pasayishi, kasbiy qoniqishning kamayishi kabi holatlarni keltirib chiqaradi. Bu, o‘z navbatida, ishning samaradorligiga va shaxsning umumiy ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kasbiy deformatsiyaning shakllanishi bir nechta omillarga bog‘liq. Ular orasida mehnatning yomon tashkil etilishi, mehnatning monotonligi, ijodiy fikrlash va o‘zini namoyon qilish imkoniyatlarining cheklanishi, hamda ishdagi ijtimoiy aloqalarning zaifligi kabi omillar mavjud. Agar shaxs doimiy ravishda bir xil turdagi va tor doiradagi ishlarni bajarishga majbur bo‘lsa, uning kasbiy deformatsiyasi ehtimoli oshadi. Bunda, shaxs nafaqat o‘z kasbiga nisbatan qiziqishini yo‘qotadi, balki o‘zini o‘zgartirish, rivojlantirish va yangi tajriba orttirish imkoniyatlaridan mahrum bo‘ladi. Adabiyotlar tahlili Kasbiy deformatsiyaning ilmiy tahlilini ko‘plab psixologik va pedagogik tadqiqotlar o‘rgangan. Masalan, X.I. Ivanov (2000) o‘zining "Kasbiy deformatsiya va uning oldini olish" nomli asarida mehnat taqsimoti va kasbiy deformatsiya o‘rtasidagi aloqani batafsil ko‘rsatgan. U mehnat taqsimotining ijtimoiy va psixologik oqibatlarini o‘rganib, mehnatning to‘g‘ri tashkil etilmaganida kasbiy deformatsiyaning riv