GANDBOLSHILARDIN SHIDAMLILIQ SAPALARIN TÁRBIYALAWDIŃ USIL HÁM METODLARI HÁM OLARDIŃ ANALIZI

Аннотация

Shıdamlılıqtı rawajlandırıwdıń tiykarǵı quralı shınıǵıw aralıqlarında kritik tezlikke jaqın, teń hám bir az kóbirek pátte háreketleniw bolıp tabıladı. Bunday jumıslar tásiri boyınsha organizmde kislorodtıń maksimal tutınılıwına sebep boladı hám uzaq waqıt dawamında onı joqarı dárejede saqlap turıw imkaniyatın beredi. Islep atirǵan bulshıq etlerdi energiya menen támiyinlew procesi — aralas, aerob-anaerob esaplanadı. Tayanish sozleri: Insan iskerliginiń belgilengen jumıs kúshin qashanǵa shekem saqlay alıwın kórsetetuǵın waqıt shıdamlılıqtıń tiykarǵı ólshemi bolıp esaplanadı. Gandbolshınıń trenirovka processinde islewi nátiyjesinde sportshı jumıs qábiletininiń waqtınsha azayıwı sharshaw dep ataladı. Bul qıyınshılıq artıwında yamasa jurists aldınnan nátiyjeli orınlaw múmkin bolmay qalıwında ańlatıladı. Eger, qandayda-bir jas sportshıda bir qıylı wazıypanı orınlaw usınıs etilgen bolsa, olar hár túrli waqıtta az dárejede sharshaydı. Bularǵa sebep sol sportshılardıń shıdamlılıq dárejesiniń hár qıylı bolıwı bolıp tabıladı. Insan iskerliginiń belgilengen jumıs kúshin qashanǵa shekem saqlay alıwın kórsetetuǵın waqıt shıdamlılıqtıń tiykarǵı ólshemi bolıp esaplanadı. Iskerliktiń bul túri menen shuǵıllanıwda sharshaw da sáykes túrde hár qıylı boladı. Usınıń sebebinen sportta qánigelesiw predmeti retinde tańlanǵan belgili iskerlikke salıstırǵandaǵı shıdamlılıq arnawlı shıdamlılıq dep ataladı. Biz 1600 metrge juwırıwda, shıdamlılıq sapasın kórsetiwshi test boyınsha 5-6-klaslarda oqıwshı gandbolshınıń baslanǵısh tayarlıq basqıshındaǵı tayarlıqtıń dáslepki hám oqıw jılı aqırındaǵı kórsetkishlerin aldıq. Ilimiy ádebiyatlar derekleriniń kórsetiwishe, shıdamlılıqtı rawajlandırıwda tómen hám kúshli shınıǵıwlardıń tásirin, ásirese, 8-10 jaslı balalar sezgish boladı. 12-15 jasqa shekem bul shınıǵıwlardıń natiyjeliligi azayıp, shıdamlılıq turaqlılasadı yamasa biraz tómenleydi. Sol maqsette maksimal nagruzkanı 75% tezlik penen juwırıw turaqlılıǵı boyınsha testler ótkerilgende ul balalarda 13-14 jasta, qızlarda bolsa 10 -13 jasta shıdamlılıqtı eń úlken ósiw dárejesi gúzetildi. Hár bir seriyada tákirarlawlar sanı 3-4 márte boladı. Sport razryadına iye bolmaǵanlar ushın seriyalar muǵdarı 2-3 boladı, jaqsı tayarlanǵan adamlar ushın bul 4-6 esaplanadı. Submaksimal quwatta islegende tezlik shıdamlılıǵı hár túrli jastaǵı hám tayarlıǵı kúshli adamlarda maksimal dawam etiw waqtı 50 s hám 4-5 minuttan artıq shınıǵıwlarda sáwlelenedi. Mısalı, 10 jaslı balalar ushın 9 dan 90 s.qa shekem juwırıw waqtında juwırıw aralıǵı 50- 400 m ge sáykes keledi, 13 jaslı balalar bolsa 15 s tan 4 min 30 s ke shekemgi waqıtta, 90 -1600 m di basıp ótedi. Aralıqta ; úlkenlerde joqarı maman sportshılar ushın juwırıw dawamılıǵı 20 s tan 2 minut 16 s aralıǵında boladı. Olar bul waqıtta 200 den 100 m ge shekemgi aralıqtı basıp ótedi. Tezlik shıdamlılıǵı bunday islegende aralıqtıń qısqartılǵan kesindilerin joqarı tezlikte basıp ótiw jolı menen rawajlandırıladı. 1362 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Mısalı, 400 m ge juwırıwshı ushın 200 m den 3-5 márte. Keyin kesindiler uzınlıǵı artıp baradı. Olar bellesiw aralıǵına jaqın, teń hám hátte biraz kóp bolıwı múmkin. Mısalı, 400 m ge juwırıwshı ushın 350-400 m aralıqtı tákirar (2-4 márte) úlken tezlikte basıp ótiw. 45 s-45 min. aralıǵında basıp ótiletuǵın aralıqlarda tezlik shıdamlılıǵın rawajlandırıwda energo támiyinleniw anaerob glikolitik kólemge (anaerob jemiriletuǵın glikogenlerdiń ulıwma muǵdarı) baylanıslı boladı. Shınıǵıwlardı orınlawdıń tiykarǵı usılı - qayta, bir tákirarlawda dawam etiw waqtı 1 den 5 minutqa shekem. Háreket tezligi 80-85%. Bir seriyada tákirarlawlar sanı 4-6 márte. Tákirarlawlar arasında tánepis 4-8 min seriyalar arasında 10 -15 min. Shınıǵıwlar tereńrek tásir etiwi ushın 2-4 seriya orınlanadı. Maksimal quwatta islegende tezlik shıdamlılıǵınıń dawam etiw waqtı 2-10 min. hám onnan kóp dawam etiw waqtındaǵı shınıǵıwlardı orınlawda sáwlelenedi. Usı bólek ishinde waqıt shegarası aralıqları hár túrli jastaǵı shaxslar ushın bir qıylı emes. Bul ayırma ásirese kishi hám orta mektep jasındaǵı balalarda ayqın kózge taslanadı. Bul jaǵday balanıń ósiwi hám rawajlanıwı nátiyjesinde organizmde júz beretuǵın morfologiyalıq, funkcional, júrek-qan tamır, nerv-bulshıq et hám basqa sistemalarındaǵı ózgerisler menen baylanıslı boladı. Joqarı maman sportshılardan bul bólimine 1500-5000 m ge juwırıwshılar, 400- 500 m ge júziwshiler, 3000, 5000 hám 10000 m; ge konkide juwırıwshılar kiredi. Shıdamlılıqtı rawajlandırıwdıń tiykarǵı quralı shınıǵıw aralıqlarında kritik tezlikke jaqın, teń hám bir az kóbirek pátte háreketleniw bolıp tabıladı. Bunday jumıslar tásiri boyınsha organizmde kislorodtıń maksimal tutınılıwına sebep boladı hám uzaq waqıt dawamında onı joqarı dárejede saqlap turıw imkaniyatın beredi. Islep atirǵan bulshıq etlerdi energiya menen támiyinlew procesi — aralas, aerob-anaerob esaplanadı. Usı bólimde shıdamlılıqtı rawajlandırıw ushın ózgeriwsheń, qayta hám aralıq usıllar qollanıladı.