O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BASKETBOL O‘YININING RIVOJLANISH BOSQICHLARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida basketbol o‘yinining rivojlanish bosqichlari yoritilgan. Basketbolning dastlabki tarixi, Sovet davridagi shakllanishi, mustaqillikdan so‘nggi rivojlanishi va hozirgi zamonaviy bosqichdagi holati tahlil qilinadi. Maqolada tarixiy voqealar, federatsiya faoliyati, musobaqalardagi ishtirok, sport infratuzilmasi va yoshlar basketboli haqidagi ma’lumotlar tizimli tarzda keltirilgan. Shuningdek, xalqaro hamkorlik, 3x3 basketbol, maktab ligalari va kelajakdagi istiqbolli yo‘nalishlar ham yoritilgan. Maqola sportshunoslar, o‘qituvchilar, talabalar va basketbol ixlosmandlari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, O‘zbekistonda basketbol taraqqiyotining bosqichlarini chuqur o‘rganishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: Basketbol, O‘zbekiston sporti, Basketbol federatsiyasi, 3x3 basketbol FIBA Asia, Sport maktablari, Yoshlar sporti, Basketbol tarixi, Mustaqillikdan keyingi sport, Sport infratuzilmasi, Maktab ligase, Murabbiylar tayyorlash. Basketbol O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda jadal rivojlanayotgan sport turlaridan biridir. U mamlakatimizda asosan mustaqillikdan so‘ng ommalasha boshlagan bo‘lib, bugungi kunda maktabgacha yoshdagi bolalardan tortib professional sportchilargacha bo‘lgan qatlamlarda keng targ‘ib qilinmoqda. Quyida basketbolning O‘zbekistonda bosqichma-bosqich rivojlanish jarayoni haqida so‘z yuritamiz. 1. Dastlabki bosqich (Sovet davri – 1991-yilgacha) Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan O‘zbekiston hududida basketbol 1950-yillardan boshlab bosqichma-bosqich rivojlana boshlagan. Bu davrda sport maktablari, jismoniy tarbiya institutlari va texnikumlarda basketbol dars sifatida o‘qitilar edi. Respublikalararo musobaqalarda o‘zbekistonlik sportchilar ham qatnashgan. Biroq bu davrda basketbol keng ommaga emas, asosan professional sportchilar doirasida mashhur bo‘lgan. 2. Mustaqillikdan keyingi davr (1991–2000) O‘zbekiston 1991-yilda mustaqillikka erishganidan so‘ng sport sohasi mustaqil rivojlanishni boshladi. Shu jumladan, basketbol ham alohida sport turi sifatida rivojlana boshladi. 1992-yilda O‘zbekiston Basketbol Federatsiyasi tashkil etildi. Yurtimiz basketbolchilari Osiyo chempionatlarida ishtirok etishni boshladi. Shu yillarda turli yosh toifalari bo‘yicha jamoalar shakllantirildi. 3. Taraqqiyot bosqichi (2000–2010) Bu davrda mamlakatda sport inshootlari soni ko‘paydi, shuningdek, viloyatlarda ham basketbolga e’tibor oshdi. Yoshlar sport maktablarida basketbol bo‘yicha mashg‘ulotlar yo‘lga qo‘yildi. O‘zbekistonlik hakamlar va murabbiylar xalqaro darajadagi malaka oshirish kurslarida qatnashdi. Bu bosqichda ayollar basketboli ham rivojlana boshladi. 4. Faollashuv davri (2010–2020) Basketbol bo‘yicha maktab va o‘quv yurtlari o‘rtasida turnirlar, chempionatlar tashkil etila boshlandi. Yoshlar va talabalar o‘rtasida milliy chempionatlar yo‘lga qo‘yildi. O‘zbekistonlik basketbolchilar Osiyo o‘yinlari, Jahon chempionatining saralash bosqichlarida qatnashdi. FIBA (Xalqaro Basketbol Federatsiyasi) bilan hamkorlikda turli loyihalar amalga 1358 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 oshirildi. Basketbol sport maktablari soni oshdi. 5. Zamonaviy bosqich (2020–hozirgi vaqtgacha) Bugungi kunda basketbol O‘zbekistonda yanada rivojlanmoqda. Yoshlar o‘rtasida 3x3 basketbol ommalashmoqda. Sport maktablarida zamonaviy texnologiyalar asosida mashg‘ulotlar olib borilmoqda. FIBA bilan hamkorlikda hakamlar va murabbiylar tayyorlash, yangi formatdagi ligalarni tashkil etish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. 2025-yilgi Osiyo yoshlar o‘yinlariga tayyorgarlik doirasida yangi inshootlar qurilmoqda. Xulosa O‘zbekistonda basketbol bosqichma-bosqich rivojlanib, bugungi kunga kelib xalqaro darajadagi sport turi sifatida shakllandi. Davlatning sportga bo‘lgan e’tibori, yoshlarning qiziqishi va murabbiylar mehnati tufayli basketbol kelajakda yanada ommalashib, jahon sahnasida o‘zbekistonlik sportchilarning muvaffaqiyatlari ortishiga xizmat qiladi. Boshlanish davri: 1913–1920 O‘zbekiston hududida basketbol 1913–1914 yillarda tarqala boshlagani aytiladi, ammo haqiqiy joriy etilishi 1920-yillarga togri keladi 1920-yil sentabrda Farg‘onada L. Barxash Farg‘ona basketbol jamoasini tashkil qilib, to‘p va qoidalar bilan tanishtirdi Toshkentdagi dastlabki basketbol jamoasi S. Starshiy tomonidan harbiy maktabda tuzilgan Rivojlanish davri: 1922–1945 • 1922 yildan Sirdaryoda sport olimpiadasiga basketbol kiritildi; jamoalar 5 nafar o‘yinchidan iborat edi 1934 yilda birinchi Markaziy Osiyo spartakiadasida O‘zbekiston erkak va ayollar jamoalari birinchi o‘rinni qo‘lga kiritdi . 1945 yilda Andijonda birinchi Respublika chempionati bo‘lib oʻtdi; 4 jamoa ishtirok etgan va Samarqand birinchi boʻld Mustaqillikka yaqinlashish: 1946–1990 • 1951 yilda o‘smirlar o‘rtasidagi O‘rta Osiyo birinchiligida Toshkent jamoalari g‘oliblikni qo‘lga kiritdi • 1961—1966 yillar davomida Toshkent “Mehnat” jamoasi Sovet Ittifoqi “A” toifasida muvaffaqiyatli qatnashdi . • 1973 yildan boshlab kuchli erkaklar jamoasi o