OʻZBEKISTONDA NOGIRONLIGI BOR SHAXSLARNING TA’LIMI MUAMMOLARI

Аннотация

The article discusses the current problems of education of people with disabilities in the Republic of Uzbekistan. The barriers faced by people with disabilities at different levels of education, including physical accessibility, staffing, and public perception, are analyzed. Examples of initiatives and programs implemented in the country are given, as well as measures to improve the inclusive educational environment. Key words: inclusive education, disability, Uzbekistan, accessibility, educational policy. Ta’lim har bir insonning asosiy huquqidir. Biroq, nogironlar uchun ushbu huquqni Oʻzbekistonda amalga oshirish bir qator ijtimoiy, infratuzilma va tashkiliy 526 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may toʻsiqlarga duch kelmoqda. Davlat va xalqaro tashkilotlarning sa’y-harakatlariga qaramay, ta’lim tizimining inklyuzivlik darajasi etarli emas. Muammo barcha fuqarolar uchun sifatli ta’limdan teng foydalanishni ta’minlash uchun har tomonlama tahlil va faol choralarni talab qiladi. Oʻzbekistonda inklyuziv ta’limning asosiy muammolari. Ta’lim muassasalarining jismoniy imkoniyati yoʻqligi asosiy muammodir. Koʻpgina maktablar va kollejlar rampalar, liftlar va boshqa kirish vositalari bilan jihozlanmagan. Xalq ta’limi vazirligi ma’lumotlariga koʻra, maktablarning atigi 30 foizi nogiron bolalar uchun qisman moslashtirilgan 1. Malakali kadrlarning etishmasligi bu sohani yana qiyinlashtiradi. Ayniqsa mintaqalarda chekka qishloqlarda defektologiya, nutq terapiyasi va psixologiya boʻyicha mutaxassislar etishmayapti. Oʻqituvchilar har doim ham maxsus ta’lim ehtiyojlari boʻlgan talabalar bilan ishlash boʻyicha tayyorgarlikka ega emaslar. 2. Ijtimoiy stigma va bilim darajasining past darajadagiligi muhim jihatdir. Ijtimoiy ong koʻpincha nogironlikni normal hayotga toʻsiq sifatida qabul qiladi. Bu bolalarni umumta’lim maktablariga yuborishdan qoʻrqadigan ota-onalarning motivatsiyasiga ta’sir qiladi 3. Oʻquv materiallari va raqamli manbalarning cheklanganligi ham asosiy muammolardan birisir. Koʻpgina elektron ta’lim platformalari koʻzi ojizlar va koʻzi ojizlar, karlar va boshqa toifadagi oʻquvchilar uchun moslashtirilmagan.4. Qiyinchiliklarga qaramay, Oʻzbekistonda inklyuziv ta’limni qoʻllab-quvvatlash boʻyicha qator dasturlar va tashabbuslar amalga oshirilmoqda. UNICEF loyihasi doirasida Toshkent, Samarqand va Farg'ona viloyatlarida nogiron bolalar ehtiyojlarini inobatga olgan holda 20 ta maktab modernizatsiya qilindi. Ushbu muassasalarda moslashtirilgan dasturlar joriy etildi, oʻqituvchilar oʻqitildi va birgalikda oʻqitish uchun sharoit yaratildi.5. Shuningdek, “Nogironlar huquqlari toʻg'risida”gi qonunni qabul qilish muhim qadam boʻldi (2020)6, inklyuziv ta’lim olish huquqi qayerda mustahkamlangan. Toshkent davlat pedagogika universiteti negizida inklyuziv ta’lim fakulteti ochildi, u yerda ushbu sohada mutaxassislar tayyorlanadi. Bundan tashqari, “Istiqbol avlod” loyihasi va Nukusdagi inklyuziv ta’lim markazi kabi nodavlat 1O‘zR xalq ta’limi vazirligi. Nogiron bolalar uchun maktablarning mavjudligi to‘g'risida hisobot. - Toshkent, 2022 yil. 2YUNDP / ta’lim vazirligi. Inklyuziv ta’lim sohasidagi kadrlar salohiyatini tahlil qilish. - Toshkent, 2021 yil. 3 Хамидова З.И. Социальные аспекты инклюзии в Узбекистане // Социальная работа. – 2022. – №2. – С. 34–40. 4 Сафаров Б.К. Доступность цифрового обучения для людей с инвалидностью в Узбекистане // Образовательные технологии. – 2023. – №1. – С. 18–24. 5 UNICEF Uzbekistan. Inclusive Education Programme 2021–2024. Official Report. – Ташкент, 2023. 6 O‘zbekiston Respublikasining “Nogironligi bo ‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g'risida”gi qonuni». – 2020. 527 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may tashkilotlar treninglar oʻtkazadi, uslubiy qoʻllanmalar yaratadi va ota-onalar bilan maslahat ishlarini olib boradi.7. Oʻzbekistonda inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirish uchun quyidagi chora- tadbirlar zarur: - Universal dizayn tamoyillarini hisobga olgan holda yangi maktablar qurish. - Inklyuziv pedagogika boʻyicha oʻqituvchilar va ma’murlarning malakasini oshirish. - Nogironlikning turli shakllariga moslashtirilgan raqamli ta’lim platformalarini ishlab chiqish. - Idoralararo hamkorlikni kengaytirish (INR, mehnat vazirligi, NNT). - Ta’lim dasturlarini ishlab chiqishda ota-onalar va bolalarning ishtiroki. -Mintaqaviy psixologik va pedagogik qoʻllab-quvvatlash markazlarini rivojlantirish. Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekistonda inklyuziv ta’lim tamoyillarini amalga oshirish faqat davlat siyosati, kadrlar tayyorlash, infratuzilmani rivojlantirish va jamoatchilik ongini oʻzgartirishni oʻz ichiga olgan tizimli yondashuv bi