ТАРИХИЙ ТАФАККУР ФЕНОМЕНИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ФАЛСАФИЙ МОҲИЯТИ

Аннотация

In this article, the components, features, and significance of the phenomenon of historical thinking are philosophically researched. Also, socio-spiritual factors of formation of historical thinking in the conditions of globalization are analyzed. Key words: historical thinking, phenomenon, historical consciousness, historical memory, identity awareness, national pride, national spirit, nationality, spirituality, globalization, threat. Жаҳонда глобаллашув жараёнлари кечаётган, ғоявий ва мафкуравий таҳдидларнинг кучайиб бораётган ҳозирги даврда миллатлар ўз тарихий меросини асраб-авайлашга, иккинчи томондан, демократик имкониятлардан фойдаланган ҳолда тарихий тафаккурини юксалтиришга ундамоқда. Тарихий онг ва маданиятни илмий-назарий жиҳатдан тадқиқ этиш ҳамда ёшлар тарихий 470 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may тафаккур маданиятини ривожлантириб боришга бўлган интилиш тобора кучаймоқда. Шу нуқтаи назардан тарихий тафаккур маданиятининг мазмун- моҳияти, жамият ҳаётидаги аҳамияти ва тарихий ҳақиқатни очиш ва ёш авлодни тарихий билимлар билан қуроллантириш жараёнида унинг ижтимоий-фалсафий хусусиятларини очиб бериш долзарб аҳамият касб этмоқда. Мамлакатимиз тараққиётининг янги босқичида тарихни янгича тадқиқ этиш ва ўқитиш, илмий, илмий-оммабоп, ўқув-методик, маърифий адабиётларни тайёрлаш ва чоп этиш, ўзбек халқи ва унинг давлатчилиги тарихини холисона ўрганишнинг илмий асосларини шакллантириш, тадқиқотларни замонавий талаблар даражасига кўтариш, Ватанимизнинг бой ва ранг-баранг тарихини тиклаш, ёш авлод онгида ҳаққоний тарихни акс эттириш этиш ҳамда тарихий хотира туйғусини тарбиялашга оид ислоҳотлар амалга оширилмоқда. “Бир ҳақиқатни барчамиз чуқур англаб олишимиз керак: миллий тарихни халқимиз, аниқса, ёшларимизга миллий руҳда етказиш, уларнинг қалбига, шуурига сингдириш керак. Акс ҳолда унинг тарбиявий таъсири бўлмайди. ... Ўтмишдаги ютуқ ва ғалабалардан куч-қувват олиб, хато ва мағлубиятларидан хулоса ва сабоқ чиқариб яшайдиган халқ ўзининг тараққиёт йўли ва келажагини тўғри белгилай олади. Биз ёшларимизни тарихдан сабоқ олиш, хулоса чиқаришга ўргатишимиз, уларни тарих илми, тарихий тафаккур билан қуроллантиришимиз зарур”, дейди Ш.М.Мирзиёев 1. Шу нуқтаи назардан тарихий тафаккурни миллий ўзликни англаш воситаси сифатида тадқиқ этиш, тарихий билим, тарихий хотира, тарихий онгнинг тарихий ҳақиқатни очиш жараёнидаги диалектик алоқадорлигини очиб бериш муҳим аҳамият эга бўлиб бормоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 28 январь 2022 йилдаги ПФ-60- сон “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”, 30 июнь 2017 йилдаги ПҚ-3105-сон “Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси ҳузурида Ўзбекистоннинг энг янги тарихи бўйича жамоатчилик кенгаши фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”, 9 сентябрь 2020 йилдаги “Ғалаба боғи” ёдгорлик мажмуаси фаолиятини ташкил этиш чора- тадбирлари тўғрисида”, 2021 йил 26 мартдаги ПҚ-5040-сон “Маънавий- маърифий ишлар тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорлари ҳамда соҳага оид бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда 1 Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. – Тошкент: “O‘zbekiston”, 2021. – Б.288. 471 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may тарихий тафаккурни шаклантириш зарурияти бўйича вазифалар белгиланган. Мамлакатимизда миллий тарихимизни тиклаш, ёш авлодни тарихий билимлар билан қуроллантириш борасидаги ислоҳотлар, ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш, миллий ғурур туйғусини шакллантириш Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида ишлаб чиқилган тараққиёт стратегияларининг устувор йўналишларидан биридир. Ёш авлод маънавий-ахлоқий тарбиясига доир концептуал ғоялар, тарихимизни ўрганиш ва ўргатиш, бебаҳо тарихий меросимизни тадқиқ этиш бўйича қабул қилинган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, маъруза ва нутқлар мазкур тадқиқотга илмий-методологик асос бўлиб хизмат қилди2. Тарихий тафаккур ижтимоий-тарихий ҳодисаларни билишнинг ўзига хос йўли бўлиб, унинг ёрдамида жамиятнинг тарихий онги ҳосил бўлади. Унинг моҳияти инсоният тарихининг узоқ йиллар давомида эришган моддий ва маънавий ютуқлари, муносабатлари, кайфиятлари ва мақсадларида намоён бўлади. Тарихий тафаккурнинг объекти инсонларнинг ўз ҳаётларини ташкил этиш мақсадида амалга оширган ижтимоий-иқтисодий ишлаб чиқариш жараёнларидаги муносабатларидан иборатдир. “Тарихий тафаккур – ижтимоий тарихий ривожланиш қонунларига асосланган ҳолда ўтмиш, бугун ва келажакнинг ўзаро алоқадорлиги ҳамда инсониятнинг тарихий ривожланишда тутган ўрни ҳақида фикрлаш демакдир”- дея таъриф бериш мумкин. Тафаккурнинг бундай шакли ижтимоий борлиқнинг турли даража ва кўламларини ўзига хос тарзда акс эт