BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISH OMILLARI

Аннотация

Language, speech and thinking are of great importance in the development of humanity. Language is closely related to consciousness and thinking. These two concepts require each other and one cannot exist without the other. The process of thinking takes place in our minds in the form of language elements. Therefore, language is closely related to consciousness and thinking. Speech is a phenomenon related to language, and its perfection depends on the fact that lexical units in the language are taken from a person's working memory and can be quickly used in the speech process. Key words: language, child's consciousness, Preschool age, folk oral creativity, 377 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may action strategy, environment, science, society, social adaptation, speech, thinking. Kirish. Keying yillarni jamiyatimizda tub oʻzgarishlar, islohotlar davri deyishimiz uchun yetarli asoslar bor. 2017 yilda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha Harakatlar Strategiyasi” 2017-2021 yillarda mamlakatamizni kompleks rivojlantirish, shuningdek, yurt taraqqiyotini ta’minlashning ustuvor jihatlarini belgilab bergan dastur boʻlib xizmat qildi. Shubhasiz, 2017-2021 yillar mamlakatimiz tarixida “Yangi Oʻzbekiston” jamiyatini barpo etish va “Uchinchi Renessans” poydevorini qoʻyishdek ulugʻvor maqsadlarga kirishilgani bilan qoladi. Islohatlar kontekstida ta’lim va fan sohasida boʻlayotgan e’tibor alohida e’tirofga loyiq. Keyingi besh yil davomida barcha turdagi ta’lim bosqichlarini tubdan takomillashtirish boʻyicha bir qator Prezident farmoni va qarorlari qabul qilindi. Bola nutqini shakllantirish va rivojlantirish masalasi pedagogikaning asosiy muammolaridan boʻlib kelgan. Darhaqiqat, bolalar nutqining shakllanashi bir qancha omillari bogʻliq va ularni tahlil qilish mazkur muammoning yechimiga nisbatan toʻgʻri yondashuvni ta’minlaydi. Mazkur omillar sifatida oila va ta’lim muassasasidagi muhit, bolaning ruhiy holati, imkoniyatlari, jismoniy salomatligi, faolligi, axloqiy va estetik sifatlarini keltirish mumkin. Olib borilgan ilmiy ish va tahlil hamda tavsif etish boshlangʻich ta’lim yoshidagi bolalar nutqini takomillashtirishning ilmiy asoslari va tadqiq etish darajasini aniqlash imkoniyatini beradi. Boshlangʻich ta’lim yoshidagi bolalar nutqini rivojlantirish masalalarini tadqiq etish mamlakatimizda oʻtgan asirning 50-yillarida boshlangan. Xalq ogʻzaki ijodi, shubhasiz, bola tarbiyasida, xususan, ularning nutqini rivojlantirishda katta imkoniyatlar va juda boy qadriyatlarga ega soʻz san’ati turidir. Xususan, uning ertak, afsona, rivoyat, tez aytish, topishmoq, maqol kabi janirlari oʻquvchi-yoshlarning dunyoqarashini, tasavvurini, tafakkur imkoniyatlarini, xotirasini, ruhiyatini, nutqini tarbiyalashda bemisl ahamiyatga ega ekanligi mazkur janrlarning oʻziga xosligi va ichki imkoniyatlarida namoyon boʻladi. Insoniyat taraqqiyoti tadrijida til, nutq va tafakkurning ahamiyati katta. Til, ong va tafakkur bilan chambarchas bogʻliq. Bu ikki tushuncha bir-birini taqozo etadi va biri ikkinchisiz mavjud boʻla olamaydi. Tafakkur jarayoni ongimizda til elementlari koʻrinishida kechadi. Demak, til ong va tafakkur bilan chambarchas bogʻliq. Nutq til bilan bogʻliq hodisa boʻlib, uning takomili tildagi leksik birliklarning insonning tezkor xotirasidan oʻrin olishi va uning 378 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may nutq jarayonida tezkor qoʻllay olishi va uning nutq jarayonida tezkor qoʻllay olish qobiliyatiga bogʻliq. Bu esa soʻzga e’tibor, badiiy mutola, turli ijtimoiy munosabatlar vosiyasida hosil boʻladigan lingvo-psixologik koʻnikmalar boʻlib, unga ichki va tashqi omillar vositasida ta’sir qilish mumkin. Nutqni egallashning asosiy bosqichi boshlangʻich ta’lim davriga toʻgʻri keladi va keyinchalik u muntazam rivojlanish xususiyatiga ega. Boshlangʻich ta’lim yoshidagi bolalar nutqini rivojlantirish maktabgacha ta’lim muassasalarida shu yoʻnalishda olib borilgan amaliy ishlarga asoslanadi. Bolalar nutqini shakllantirish va rivojlantirish borasida olib borilgan nazariy va amaliy tadqiqotlar nutqiy faoliyatning yaxshilanishida ragʻbatning kuchaytirishiga sabab boʻlmoqda. Nutqiy faoliyat nutqiy harakatlar bilan yaxlitlik kasb etganda samarali muloqot jarayoni qaror topadi. Ularda verbal va noverbal muloqot shakllaridan oʻrinli va unumli foydalanish nutqning ta’sirchanligini oshirishi isbotlangan. Oʻzbek ma’rifatparvarlaridan biri Abdulla Avloniyning serqirra ijodiy faoliyatida ta’lim va tarbiya masalasi alohida oʻrin egallaydi. Abdulla Avloniy oʻz asarlarida ilm olish muammosini birinchi oʻringa qoʻyadi. Avloniy ilm tarbiya jarayonida oʻzla