GENDER MODELLAR VOSITASIDA O‘QUVCHI HAMDA TALABA YOSHLARDA MADANIY XULQ-ATVORNI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

В основе данной статьи лежит актуальность формирования гендерной идентичности у студентов, тот факт, что гендерная идентичность является феноменом, определяющим основной образ человека, и необходимость вооружения будущих учителей педагогическими и психологическими знаниями, связанными с формированием гендерных моделей и культурного поведения в процессе их обучения. Статья является важным источником информации для специалистов в области образования, преподавателей, студентов, а также научно- педагогического сообщества. Ключевые слова: гендерное образование в Узбекистане, гендерная идентичность, гендер, гендерная культура, девочки, мальчики, гендерное образование, образовательный процесс, социокультурная среда. FORMATION OF CULTURAL BEHAVIOR IN STUDENTS AND STUDENTS THROUGH GENDER MODELS 335 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may Annotation. This article is based on the relevance of the formation of gender identity in students, the fact that gender identity is a phenomenon that determines the main image of a person, and the need to arm future teachers with pedagogical and psychological knowledge related to the formation of gender models and cultural behavior in the process of training them. The article serves as an important resource for education specialists, teachers, students, and the scientific and pedagogical community. Key words: gender education in Uzbekistan, gender identity, gender, gender culture, girls, boys, gender education, educational process, socio-cultural environment. O‘quvchi qizlar va o‘g‘il bolalarda gender o‘ziga xoslikni shakllantirish ularni milliy-madaniy yondashuv asosida ijtimoiy hayotga tayyorlashning muhim shartidir. Chunki gender o‘ziga xoslik o‘quvchi shaxsining tashqi hamda ichki qiyofasidagi uzviylik va o‘zaro muvofiqlikni ta’minlash imkonini beradi. Ma’lumki, shaxslararo munosabatlarda o‘zaro qarama-qarshiliklarning ko‘lami kengayib bormoqda. Gender modellar aksariyat hollarda o‘ziga xosligini yo‘qotmoqda. O‘g‘il va qiz bolalarning har biriga xos bo‘lgan g‘ziga xoslik ommaviy va marginal madaniyat ta’sirida yo‘qolib bormoqda. Buni birinchi navbatda gender modellarning dunyoqarashidagi og‘ishlar va cheklanishlarda ko‘rish mumkin. Shuning uchun ham O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti davlat va jamiyat hamda uning asosiy mexanizmi bo‘lgan ta’lim tizimini shaxs tarbiyasiga alohida e’tibor qaratishga undamoqda. Tarbiyaviy jarayonlarning asosiy vazifalaridan biri gender modellarda gender o‘ziga xoslikni shakllantirishdan iborat bo‘lishi kerak. Buning uchun uzluksiz tarbiya jarayonlarida gender modellarda o‘ziga xoslikni shakllantirish va uzluksiz rivojlantirish mexanizmlarini o‘quv-tarbiya jarayoniga tatbiq etish vazifasi kun sayin dolzarblashmoqda. Chunki o‘ziga xoslikning ko‘rinishlaridan biri gender mansublikdir. Gender o‘ziga xoslik har bir shaxsning gender model (o‘g‘il yoki qiz bola sifatida) o‘zini namoyon qilishiga imkoniyat yaratadi. Bu o‘z navbatida gender modellarning jamiyat madaniy-ma’naviy taraqqiyotini ta’minlashiga sharoit yaratadi. O‘quvchilarda esa o‘z “men”ining obrazini shakllantirishga ko‘maklashadi. Natijada gender modellar o‘zligini anglagan holda ijtimoiy funksiyalarini bajarishga moslashadilar. Gender modellarga asoslangan ta’lim jarayoni kо‘pincha о‘quvchilarni о‘g‘il yoki qiz bolaga ajratish nuqtai nazaridan yondashiladigan hodisa sifatida baholanadi. Ta’lim jarayonida esa aksariyat hollarda о‘quvchilarning gender xuxusiyatlariga e’tibor qaratilmaydi. Bu о‘z navbatida о‘quvchilarda gender о‘z о‘zini anglash tuyg‘usining yetarlicha shakllanmasligiga asos bо‘ladi. Gender modellarga asoslangan ta’limda 336 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may о‘quvchilarning jinslarga kо‘ra rollarini shakllantirish hamda jismoniy rivojlanishini nazarda tutishi kerak. Shu bilan bir qatorda uyg‘un tarzda rivojlangan shaxsni shakllantirish, gender stereotiplarning ildizlarini bartaraf etishdan iborat. Shuning uchun ham о‘quvchi hamda talaba yoshlarda gender madaniyatni shakllantirish О‘zbekiston jamiyatidagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda pedagogika fanida ta’lim jarayoniga gender modellarni tatbiq etishga yetarlicha e’tibor qaratilmayapti. Gender model tushunchasi lotinchadan kirib kelgan bо‘lib, gens - lot. “tug‘ilish” ma’nosini anglatib, qiz yoki о‘g‘il bola modelini о‘z ichiga oladi. Biologik jinsdan farqli tarzda jamiyatda tuzilma shaklida ifodalanadi. Jamiyatdagi turli-tuman madaniyatlarda tarixiy jihatdan shakllangan milliy xarakterdagi modellar mavjud. О‘zbekiston jamiyatida garchand о‘zbek millatiga xos bо‘lgan gender model mikrosotsiumning asosini tashkil etsada, boshqa gender