LINGVODIDAKTIKANING NAZARIY ASOSLARI VA TA’LIM JARAYONIDAGI DOLZARBLIGI

Аннотация

The article presents information about the theoretical foundations, goals, objectives and content of linguodidactics, an attempt to scientifically substantiate 340 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may them. In addition, the article sets out the basic principles of the methodology of the Russian language as an academic subject, the theory of knowledge, the personal- systemic approach to the learning process, the role of linguodidactic activity in the formation of a comprehensively developed personality. Key words: lingvodidactics, intercultural communication, modeling of the learning process, foreign language, ideological values and cultural integration. Til oʻrganish - bu bir tilni oʻrganishda yuzaga keladigan, tilda qayd etiladigan bilimlarni, dunyo-borliq haqidagi gʻoyalarni, xalqning axloqiy va estetik qadriyatlarini hosil qilish orqali oʻquvchi shaxsini shakllantiradigan jarayon boʻlib sanaladi. Chet tilini oʻrgatish "madaniyatlar muloqoti" doirasida amalga oshiriladi, bunga: oʻrganilayotgan tilda soʻzlashuvchi xalqlarning ma’naviyati va madaniyati, buning natijasida turli xalqlarning madaniy va mafkuraviy qadriyatlarining integratsiyasi sodir boʻladi, bu esa madaniyatlararo muloqot uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishga xizmat qiladi. Oʻquv jarayonining muvaffaqiyati uni modellashtirish sifatiga, qoʻllaniladigan usullar va texnologiyalarga, talabaning tilni oʻrganish va amaliy koʻnikma va malakalarni takomillashtirish, ta’lim muassasasida oʻqishni tugatgandan soʻng oʻquv- biluv faoliyatini toʻxtatmaslikni, balki oʻzlashtirilayotgan til va chet tilining lingvomadaniy tajribasini yanada rivojlantirish jarayonida doimiy ravishda izlanishlarni davom etishini tushunish darajasiga bogʻliq. Ilmiy metodlarni ishlab chiqish uzoq va koʻp bosqichli jarayon sifatida tavsiflanadi, bu jarayon davomida ta’lim tizimida aniq ilmiy yoʻnalishlarni ifodalovchi alohida fanlarni samarali oʻqitishni tashkil etish uchun zarur boʻlgan oqilona usullarni doimiy ravishda izlash amalga oshiriladi. Tanlangan, sinovdan oʻtgan va tavsiflangan koʻplab usullar universal xususiyatga ega boʻlganligi sababli, ularni umumlashtirish va tizimlashtirishga boʻlgan tabiiy istak paydo boʻladi, bu esa pedagogik qobiliyatlar tomonidan amalga oshiriladi. Didaktika pedagogikaning ajralmas qismi sifatida umumiy qoidalar (tamoyillar) mohiyatini belgilaydi, intensiv metodlarni oʻrganadi va oʻqitish amaliyotiga joriy qiladi, ta’lim jarayonining asosiy shakli – darsni tashkil etish talablarini belgilaydi. Ammo, fanning oʻziga xos xususiyatlarini oʻrganmay turib, oʻqitish usullari haqida gapirish mumkin emas. Shu sababli ilmiy usullar zamonaviy lingvodidaktik tushunchalarga muvofiq takomillashtirilib, ularning har biri ilmiy intizom maqomiga ega boʻlib, oʻz ilmiy apparatlari (obyekt, predmet, evristika) bilan jihozlangan va 341 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may oʻzlashtirishga moʻljallangan muayyan bilim sohasining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda takomillashtirilmoqda. Xususiy didaktikaning har bir uslubiy asoslari ham oʻziga xos xususiyatlarga ega. Shunday qilib, rus tilining oʻquv predmeti sifatida metodologiyasi uchun asosiy tamoyillar olimlar, oʻqituvchilar va psixologlar tomonidan bilim nazariyasi, bilim jarayoniga shaxsiy va tizimli yondashuvlar, har tomonlama rivojlangan shaxsni takomillashtirishda faoliyatning roli boʻyicha ishlab chiqilgan tamoyillardir. Umumiy va xususiy muammolarni hal qilishda dialektik-materialistik yondashuv ushbu fanning haqiqiy ilmiyligini ta’minlaydi. Bilim falsafasi oʻrganishni rivojlanishda, boshqa jarayon va hodisalar bilan bogʻliq holda, amaliyot bilan birlikda koʻrib chiqadi. Til eng muhim muloqot vositasidir, nutq ijtimoiy funksiyani bajaradi, tilni oʻrganish jarayonida nutq takomillashadi va ma’lumotni oʻrganish, qayta ishlash, saqlash va ifodalashning mukammal usuliga aylanadi va uning tashuvchisi ijtimoiy faol, ijodiy rivojlanishga qodir shaxs sifatida ifodalanadi. Til nazariyasini oʻzlashtirish ta’limiy, rivojlantiruvchi va tarbiyaviy ahamiyatga ega boʻlib, uning turli muloqot holatlarida foydalanish sifatiga sezilarli ta’sir koʻrsatishga qaratilgan. Oʻquv predmetining amaliy yoʻnalishi ham shubhasiz: uni oʻzlashtirish jarayonida talaba nutq faoliyatining turli yoʻnalishlari - tinglash, oʻqish, ogʻzaki nutq va yozish koʻnikmalarini oshiradi, bu ta’lim faoliyatining kommunikativ shartli xususiyatini aks ettiradi. Biroq, zamonaviy sharoitda intellektual faoliyat, bilimning ma’lum bir sohasini muvaffaqiyatli egallash va kasbiy faoliyat turlarini rivojlanishni ona tilidan tashqari boshqa tillarni ham oʻzlashtirmasdan tasavvu