MUSTAQIL DUNYOQARASHGA EGA BO‘LISH BOSQICHLARI

Аннотация

This article discusses the modern pedagogical aspects and foundations of practice-oriented education in expanding students' independent worldviews in the higher education process. It also highlights the need to take into account foreign and regional dimensions in practice-oriented education. Key words: foundations of modern education, independent worldview, practice, international dimensions, regional dimensions, effectiveness of linking the educational process with practice. Ключевые слова: основы современного образования, независимое мировоззрение, практика, международное измерение, региональное измерение, эффективность связи образовательного процесса с практикой. Global hayotda insoniyatni oliy mavjudod ekanligini isbotlash va uning mavqeini ko‘tarish va saqlab qolish uchun juda katta o‘zgarishlar va tadbirlar ishlab chiqilimoqda. Chunki insoniyat boshqaradigan sohalarda texnika imkoniyatlari 211 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may oldinlab bormoqda. Shuning uchun ham yangilanib borayotgan jamiyatdagi insoniyat roli yangi kasblar bilan yangicha hayot tarziga aylantirish bilan bogʻlamoqda. Inson tugʻilibdiki o‘zligini anglaydi, xarakteri shakllanadi, ijtimoiylashadi, va atrofdagilarga nisbattan o‘z qarashlari va tushunchalari paydo bo‘la boshlaydi. Unda aqliy,axloqiy, estetik tarbiya shakllanib borar ekan o‘zini anglash va o‘znini boshqalarga borligini bildira boshlaydi. Bu bolada “men”i shakllanayotganligini anglatadi. Tarbiya berish orqali ularda dastlabki fikrlash qobiliyatini shakllantiramiz. Bu yoqtirga narsalarini ayta olish va xoxlash va xohlamaslik bilan munosabatini aytadi. Keyin narsa va buyumlarni turkumlaydi va boshqa narsalarbilan aloqasini va fazodagi vazifalarini o‘rganadi. Maktab yoshiga kelganda berilgan savollarga olgan bilimlari va kuzatgan uchratgan hodisalariga qarab munosabat bildiradi va javob beradi. Natijada mustaqil dunyoqarashi tarkib topa boshlaydi. Dunyoqarash- insonni tashqi olam, insonlar, narsalar va hodisalarga nisbatan muayyan fikri. Bu fikr va munosabat uning olgan bilimlari ijtimoiy hayotda kuzatishlari, guvoh bo‘lgan voqealari natijasida shakllanadi va rivojlanib boradi. Dunyoqarashni dastlab mifologik, falsafiy, mantiqiy turlari mavjud bo‘lib, bu borada ko‘pgina alloma va faylasuflar ijod qilishgan va olamni asosini shu fikrlar asosida talqin qilishgan bugungi kunda har bir yetuk shaxsni mustaqil fikri dunyoqarashi bo‘lishi va bu ilmiy va ijtimoiy dalillar bilan boyitilishi muhim hisoblanadi. Mustaqil dunyoqarash yuqoridagi dunyoqarashlarni turmush bilan bogʻlangan (kundalik) dunyoqarash turiga kirib, ijodda va ijtimoiy hayotda aqlga sigʻadigan tasavvurlar, olam va odam toʻgʻrisidagi oddiy va anʼanaviy qarashlar aks etadi. Dunyoqarashni o‘lchash murakkab va ko‘p qirrali jarayon, chunki u insonning hayotga, odamlar, jamiyat, ilm-fan, din, axloq va boshqa sohalarga bo‘lgan qarashlarini o‘z ichiga oladi. Oliy ta’limga qadam qo‘ygan talabalarni o‘zlashtirish bilan birga ularni bir-biriga bogʻlash, hayotda nima uchun kerak?, nimada aks etadi?nazariyani hayotga bogʻliqligi nima?, nima uchun mening fikrim kerak? Degan fikrlarga javob topadi. Chunki fanlarni o‘zlashtirish faqat kasb vazifalarini, bilimini va maqsadini o‘rganish emas, unda qanday yangilik qilsa bo‘ladi, qanday yodoshuv samarali bo‘ladi tanqidiy o‘rganishni mohiyati, samaradorlikka ta’sir etuvchi omillar haqida mustaqil dunyoqarashi kengayadi. Mustaqil dunyoqarashi talabada olgan bilimini mohiyatini o‘z o‘lchovlari bilan baholashi zamirida yotadi. Shuning uchun, ta’lim sohasi shunday maqsadlarni oldiga qo‘yishi talabalarni mustaqil dunyoqarashini zamonaviy, mantiqiy va kreativ jihatdan amalda ta’minlashi lozim. Bu yondashuvlar xorijiy tajribalarni qo‘llay olish, talabalar ta’lim olish 212 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may madaniyatini to‘gri yo‘lga qo‘yish, nazariya bilan amaliyotni birga olib borish, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish asosida ta’lim olishni ta’minlash, adabiyotlar tahlili bilan ishlash va mustaqil ta’lim ustida real tadqiqotlar asosida ishlashni taqozo qiladi. Jahonning eng rivojlangan mamlakatlari oliy ta’lim tizimida tashkil qilingan o‘quv jarayonlarining asosi bo‘lgan o‘quv dasturlar mazmunan bir xillikni tashkil qilsada talabalarni mustaqil dunyoqarashini kengaytirish va fikrlash dunyosini o‘stirish uchun turli usullardan foydalangan hamda ilgʻor ta’limiy yondashuvlarni kiritgan. Bizning ham oliy ta’lim tizimida ishlab chiqilayotgan o‘quv dasturlar orqali talabalar mustaqil dunyoqarashini kengaytirish masalalari jahon ilgʻor tendensiyalardan foydalanilsa ta’lim samaradorligini oshishiga erishishda bir muncha y