PEDAGOGIK TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

This article examines the formation of a communication culture in the process of pedagogical education as an important factor. This pedagogical activity is 107 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may aimed at creating etiquette, a healthy atmosphere between teachers and students, civilized listening and sincere conversations. Such a communication culture is considered the basis and tool for creating a healthy psychological environment between teachers and students, improving the quality and effectiveness of education. Key words: culture, conversation, ethics, education, activity, environment, educational process, culture of communication, pedagogical communication, culture of listening, mutual respect, didactic communication. Kirish. Zamonaviy ta'lim tizimida oʻqituvchi va oʻquvchi oʻrtasidagi sog'lom, madaniyatli muloqot ta'lim samaradorligini asosiy sifatida qaralmoqda. Muloqot shunchaki gapirish, suhbatlashish yoki axborot almashish emas, balki tarbiyaviy ijtimoiy va psixologik ta'sirga ega boʻlgan murakkab jarayondir. Shuning uchun pedagogik ta'lim jarayonida muloqot madaniyatni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Pedagogik muloqotda oʻqituvchi oʻzining nutq madaniyati, odob axloqiy, kiyinish madaniyati, tinglash qobiliyati va estetik jihatdan ham oʻquvchiga nafaqat bilim, balki axloqiy namuna boʻlishi kerak. Oʻqituvchi pedagogik jarayonda oʻquvchilar bilan hamkorlikda toʻg'ri tashkillashtirilsa oʻzaro tushunishni yoʻlga qoʻya olsagina koʻzlangan maqsadiga erishadi. Muloqot kishilarning birgalikdagi faoliyatining muhim shartlaridan biridir. Muloqot-bu kishilar oʻrtasidagi oʻzaro axborot almashish jarayonidir. Muloqot bu insonlarning tabiiy ehtiyojlaridan biri hisoblanadi, chunki odamlar bir-biri bilan gaplashishmasdan, suhbat qilmasdan, axborot almashmasdan yashay olmaydilar. Muloqot tufayli kishilar bir-birini tushunadilar, mehnat jarayonida hamkorlik, hamjihatlikka erishadilar oʻzaro fikr va tajriba almashadilar. Lekin bugungi kunda maktablardagi oʻqituvchi va oʻquvchi munosabati tarbiyaviy ishning eng dolzarb nuqtalaridan biri boʻlib qolayotgani hech kimga sir emas. Oʻqituvchi va oʻquvchilar bir-birini yaxshi tushunmasligi turli xil ziddiyatlarni keltirib chiqarmoqda. Kuzatish va tadqiqotlar bugungi kunda shunday koʻrsatmoqdaki, oʻquvchilar koʻpincha "yomon oʻqituvchi" oʻqituvchisini yaxshi koʻrmasliklari bu oʻqituvchilarni oʻz fanini yaxshi bilmasliklari yoki qattiq qoʻlliklari emas balki oʻqituvchilarning oʻquvchilar bilan yaxshi munosabati olmasliklari ular bilan qoʻpol munosabat qilishlari bunga misol boʻla oladi. Oʻqituvchi bilan oʻquvchi oʻrtasidagi muloqotning samarali boʻlishi eng avvalo muloqot odobiga oʻzaro hurmat bir-birini tushunishga intilishiga bog'liqdir. Muloqot odobi oʻqituvchiga oʻz fikrlarni oʻquvchilar qanday qabul qilayotganini kuzatib borish, ularning yuz ifodalaridagi oʻzgarishlarga e'tibor, muloqotning borishiga 108 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may oʻz vaqtida tegishli oʻzgarishlar kiritish imkonini ham beradi. Samarali muloqot oʻquv jarayonining muvaffaqiyatli kechishini ta'minlaydi. Oʻqituvchi muloqot madaniyatga ega boʻlsa u talabalarda bunday fazilatlarni shakllantiradi [1]. Muloqot madaniyati oʻqituvchi oʻquvchining erkin fikr bildirishishiga oʻz nuqtai nazarini asoslashga va boshqalarning fikrni tinglashga yordam beradi [2]. Muloqot madaniyatini shakllantirish uchun quyidagilarga e'tibor qaratishimiz lozim: Oʻquv dasturiga axloqiy psixoligik muloqotga oid mashgʻulotlaeni kiritish. Oʻquvchilar uchun kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish uchun treninglar tashkil etish oʻquvchilarni bahslashish, tinglash muloqotga yuritishga oʻrgatish[3]. Oʻqituvchining muloqotdagi ovoz ohangi yuz ifodasi tana til kabi omillar bevosita oʻtuvchining ruhiyatiga ta'sir koʻrsatadi[4]. Muloqot madaniyatini oʻzida mujassamlashtirgan pedagok-bu madaniyat targʻibotchisidir. Ushbu madaniyatni shakllantirish oʻqituvchi doimo oʻz ustida ishlashi, kommunikativ kompitensiyalarni rivojlanririb borishi kerak[5]. Shu boisdan ham, pedagoklar uchun kommunikativ madaniyatni rivojlanrirish boʻyicha malaka oshirish kurslarini oʻtkazish dolzarbdir[6]. Xulosa. Muloqot madaniyatini rivojlanrirish-bu faqatgina oʻqituvchi vazifasi emas, balki bu jamiyatda har birimiz inson boʻlib, yashayotgan ekanmiz, insonlar munosabatda oʻzaro hurmat, ularni fikrlarini tinglay olish, ochiqlik va samimiylik, toʻgʻri soʻzlikka, aytayotgan fikrlarni sabr toqat bilan eshita bilish muloqot madaniyatining eng goʻzal madaniyatidir. Mana shunday insonlarni jamiyatga ota- onalar, oʻqituvchi ta'lim tarbiya berish shakllantiradilar. Bola tuĝilgandan unga Ota- ona