ISLOMGACHA ILK OʻRTA ASRLAR SAMARQAND SHAHRI MOZORLARI TOPOGRAFIYASI

Аннотация

В статье изучается топография кладбищ города Самарканда в доисламский раннесредневековый период (IV–VIII века н.э.). На основе археологических находок, древних источников и научных исследований анализируются погребальные обряды, расположение кладбищ вокруг города и их социально-культурное значение. Ключевые слова: Самарканд, раннее средневековье, топография кладбищ, археология, погребальные обряды, некрополи, согдийская культура. Annotation. This article explores the topography of cemeteries in the city of Samarkand during the pre-Islamic early medieval period (4th–8th centuries AD). Based on archaeological findings, ancient sources, and scholarly research, it analyzes burial rituals, the locations of cemeteries around the city, and their socio-cultural significance. Key words: Samarkand, early Middle Ages, cemetery topography, archaeology, burial rituals, necropolises, Sogdian culture. Kirish. Samarqand – Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri boʻlib, uning tarixi miloddan avvalgi asrlarga borib taqaladi. Islomgacha ilk oʻrta asrlarda (IV– VIII asrlar) shahar Sugʻd madaniyatining muhim markazi boʻlgan. Bu davrda mozorlar va qabristonlarning joylashuvi shahar taraqqiyotining demografik, ijtimoiy va diniy jihatlarini aks ettiruvchi muhim manba hisoblanadi. Arxeologik qazishmalar natijasida topilgan dafn maskanlari orqali qadimgi aholining diniy eʼtiqodlari, ijtimoiy tabaqalanishi va madaniy aloqalari haqida maʼlumot olish mumkin. Ushbu maqolada Samarqand atrofidagi ilk oʻrta asr 63 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may mozorlarining topografik tuzilishi, ularning xususiyatlari va tarixiy ahamiyati yoritiladi. Tahlil va muhokama. Samarqand shahrining Islomgacha ilk oʻrta asrlarga oid mozorlari topografiyasini oʻrganish shu davr madaniyati, diniy eʼtiqodlari va ijtimoiy tuzilmasini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Arxeologik topilmalar, tarixiy manbalar va ilmiy tadqiqotlar asosida bu qabristonlarning joylashuvi, tuzilishi va undan olingan maʼlumotlar sugʻd jamiyatining hayotiy jihatlarini ochib beradi. Mozorlarning joylashuvi va shahar taraqqiyoti bilan bogʻliqligi. Samarqand atrofidagi qabristonlar asosan shaharning chekka qismlarida, aholi yashaydigan hududlardan bir oz narida joylashgan. Bu anʼana qadimgi shaharlarda keng tarqalgan boʻlib, oʻliklarni aholi punktlaridan uzoqroqda dafn qilish sogʻliq va diniy eʼtiqodlar bilan bogʻliq edi. Masalan, Afrosiyob tepaligi yaqinidagi qabristonlar milodiy V–VIII asrlarga oid boʻlib, ular shaharning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Bu hududlar sugʻdiyalarning shahar atrofini mantiqiy tarzda tashkil etganliklarini koʻrsatadi. Koktepa va Urgut qabristonlari esa shaharning turli yoʻnalishlarida joylashgan boʻlib, bu yerda turli madaniy va etnik guruhlar dafn etilgan. Koktepa (IV–VI asrlar) asosan sugʻdiy zodagonlari uchun moʻljallangan boʻlsa, Urgut qabristonida sugʻd va koʻchmanchi turkiy qabilalarning aralash madaniyati oʻz aksini topgan. Bu holat Samarqandning muhim savdo yoʻllari chorasidagi strategik ahamiyatini va turli xalqlarning u yerda yashaganligini isbotlaydi. Dafn marosimlari va ularning xususiyatlari. Samarqand mozorlarida asosan ikkita dafn usuli qoʻllanilgan: yer ostiga dafn etish (inhumatsiya) va kuydirib dafn etish (krematsiya). Bu usullar sugʻdiyalarning diniy qarashlariga bogʻliq boʻlib, ular orasida zardushtiylik anʼanalari ustunlik qilgan. Yer ostiga dafn etish – Bu usulda murda maxsus qazilgan qabrga yonboshlatib yoki orqasi bilan yotqizilgan holda dafn qilingan. Baʼzi qabrlarda murda tobutga joylashtirilgan, bu esa yuqori tabaqa vakillariga xos marosim boʻlgan. Kuydirib dafn etish – Bu marosimda oʻliklar kuydirilib, kulidan qolgan suyaklar maxsus idish (ossuariy)ga solingan. Ossuariylar koʻpincha hayvonlar, odamlar yoki diniy ramzlar bilan bezatilgan. Qabrlar ichidan topilgan buyumlar orqali sugʻdiylarning moddiy madaniyati haqida qimmatli maʼlumotlar olish mumkin. Masalan, ayollar qabridan koʻp miqdorda marvarid, bilaguzuk, taqinchoq va qimmatbaho toshlar topilgan. Bu esa ayollarning ijtimoiy mavqeini va sugʻdiy jamiyatida moddiy boylikning tarqalishini koʻrsatadi. Erkaklar qabridan esa qilich, xanjar, kamon va oʻqlar topilgan, bu esa jangari 64 “Ijtimoiy va gumanitar ta’lim yo‘nalishlardagi talabalarning kompetentligini oshirish: muammolar va yechimlar” mavzusida ZARMED Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami UNIVERSITETI Samarqand-2025. 23-24-may madaniyatning rivojlanganligidan dalolat beradi. Qabrlar va diniy eʼtiqodlar. Samarqand qabristonlaridagi dafn marosimlari sugʻdiyalarning oʻlimdan keyingi hayotga boʻlgan ishonchlarini aks ettiradi. Zardushtiylik taʼsirida oʻliklarni maxsus tartibda dafn qilish, ular uchun ovqat va buyumlar qoʻyish odat boʻlgan. Masalan, baʼzi qabrlarda sopol idishlar ichida meva, don yoki goʻsht qo