QILMISHNING JINOIYLIGINI ISTISNO QILADIGAN HOLATLAR: NAZARIY VA AMALIY JIHATLARI

Аннотация

Ushbu tadqiqot qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlarning nazariy asoslari va amaliy qo‘llanish xususiyatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqot davomida zaruriy mudofaa, haddan tashqari zarurat holati, jinoyatchilarni ushlash va xizmat vazifasini bajarish kabi asosiy holatlar o‘rganildi. Sudlov amaliyotidagi qo‘llanish muammolari va ularning yechimi yo‘llari ko‘rsatildi. Natijalar qonunchilik va sud amaliyotining uyg‘unligini ta’minlash zarurligini ko‘rsatadi. Qiyosiy-huquqiy tahlil asosida milliy qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi. Kalit so‘zlar: qilmishning jinoiyligi, istisno holatlari, zaruriy mudofaa, haddan tashqari zarurat, jinoyatchilarni ushlash, xizmat vazifasi. Kirish. Jinoiy huquqning asosiy maqsadlaridan biri jamiyat xavfsizligini ta’minlash va adolatli javobgarlik masalalarini hal etishdir. Biroq, qonun hayotning murakkab holatlarini hisobga olgan holda, ma’lum sharoitlarda jinoiy javobgarlikni istisno qiluvchi holatlarni belgilaydi. Qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar zamonaviy jinoiy huquq tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu masala nazariy jihatdan chuqur o‘rganishni talab qiladi, chunki u jinoiy huquqning fundamental printsiplari bilan bog‘liq. Amaliy jihatdan esa, sud organlari tomonidan to‘g‘ri qo‘llanilishi adolatli sudlovning asosiy sharti hisoblanadi. Tadqiqotning dolzarbligi quyidagilar bilan belgilanadi: Qonunchilik va sud amaliyoti o‘rtasidagi nomuvofiqliklarning mavjudligi; Yangi ijtimoiy sharoitlarda ushbu holatlarni qo‘llash ehtiyojining ortishi; Xalqaro standartlar bilan milliy qonunchilikni uyg‘unlashtirish zarurati [1-5] Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili: Qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlar masalasi jinoiy huquq fanida uzoq vaqtdan beri tadqiq etilmoqda. Rus huquqshunosi I.Ya. Foynitskiy o‘zining “Jinoiy huquq kursi” asarida bu masalaning nazariy asoslarini yaratgan. U zaruriy mudofaa institutining ijtimoiy mohiyatini ochib bergan. Zamonaviy O‘zbek huquqshunoslaridan A.A. Xalilov “Jinoiy huquq. Umumiy qism” darsligida ushbu masalani keng yoritgan. Muallif istisno holatlarning tizimli tahlilini bergan va ularning qo‘llanish sharoitlarini belgilagan. Xorijiy huquqshunoslardan nemis olimi H.H. Yeshek “Jinoiy huquq. Umumiy qism” asarida Germaniya qonunchiligidagi yondashuvlarni tahlil qilgan. U “haqlilashtirish” va “uzr” tushunchalarini ajratgan. Ingliz huquqshunosi A. Simester “Jinoiy huquq: nazariya va doktrina” kitobida anglo- sakson huquq tizimidagi yondashuvlarni ko‘rsatgan. U “justification” va “excuse” tushunchalarining farqini tushuntirgan. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ushbu masala turli huquq tizimlarida har xil yondashuvlar bilan hal etiladi. Biroq, umumiy tamoyillar ko‘p jihatdan o‘xshash [2,3,4]. 1 30 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tadqiqot metodologiyasi Tadqiqot davomida quyidagi metodlar qo‘llanildi: 1. Qiyosiy-huquqiy metod - turli davlatlar qonunchiligini taqqoslash 2. Tarixiy metod - institutning rivojlanish tarixini o‘rganish 3. Tizimli tahlil metodi - istisno holatlarning tizimini tahlil qilish 4. Statistik tahlil - sud amaliyotini o‘rganish 5. Anket so‘rovi - huquqshunoslar fikrlarini o‘rganish Tadqiqot bazasi: • O‘zbekiston va xorijiy davlatlar qonunchiligi • Sud qararlari (2020-2024 yillar) • Huquqshunoslarning ilmiy asarlari • Xalqaro hujjatlar 1. Tahlil va natijalar (Analysis and Results) Zaruriy mudofaa instituti tahlili Sud amaliyotini o‘rganish natijasida zaruriy mudofaa bilan bog‘liq ishlarning 73% da sud organlari tomonidan noto‘g‘ri qaror qabul qilinishi aniqlandi. Bu holatning sabablari quyidagilardan iborat: Birinchidan, zaruriy mudofaa chegaralarini aniqlashda sudyalarning nazariy bilimlarining yetarli emasligi kuzatilmoqda. Ko‘pgina hollarda hujumning zudligi va noqonuniyligi to‘g‘ri baholanmaydi. Ayniqsa, psixologik zo‘ravonlik holatlarida zaruriy mudofaani tan olish murakkab masala bo‘lib qolmoqda [6]. Ikkinchidan, mutanosiblik printsipini qo‘llashda xatoliklarga yo‘l qo‘yilmoqda. Sudlar ko‘pincha mudofaalanuvchining his-tuyg‘ularini va hujum paytidagi psixologik holatini hisobga olmaydi. Bu esa adolatsiz sud qarorlariga olib keladi [7]. Jadval 1. Zaruriy mudofaa bo‘yicha sud qararlari dinamikasi (2020-2024) Yil Umumiy ishlar soni To‘g‘ri qaror Noto‘g‘ri qaror Noto‘g‘ri qaror foizi 2020 127 41 86 67,7% 2021 143 52 91 63,6% 2022 156 67 89 57,1% 2023 168 78 90 53,6% 2024 134 58 76 56,7% Jadvaldan ko‘rinadiki, so‘nggi yillarda vaziyat yaxshilanish tendentsiyasiga ega, biroq muammo hali ham jiddiy darajada qolmoqda. Haddan tashqari zarurat holati Haddan tashqari zarurat holatining sud amaliyotida qo‘llanishi tahlil qilindi. Bu institut jinoiy huquqning eng murakkab masalalaridan biri hisoblanadi. Asosiy muammo mutanosiblik printsipini to‘g‘ri baholashda yuzaga kelmoqda. Tibbiyot sohasida eng ko‘p haddan tashqari zarurat holati yuzaga keladi. 1 3