BERDAQ BAQSI MEKTEBINEN SHIQQAN BAQSILARDIŃ ATQARIWINDAǴI QOSIQ NAMALAR

Аннотация

В статье рассматриваются мелодии и песни в исполнении бахши школы бахши Бердак. Ключевые слова: музыка, культура, искусство, текст, мелодия, музыкант. Belgili alim Qabil Maqsetov “ Dastanlar , jirawlar , baqsilar ” atli kitabinda Biz “Ashiq Nájep” dastaniniń Qaraqalpaqsha versiyasiniń payda boliwin Berdaq baqsi ati menen baylanistiradi ekenbiz, al qaraqalpaq xaliq poeziyasindaǵi “Qiz Munayim” atli qosiqti oniń qaraqalpaqsha orginal teksti menen namasinda shubhasiz Berdaq baqsi atina ótkeriwge boladi . Usi qosiqtiń tekstinde , namasinda Berdaqtan úlgi bolip Hurlimanǵa jetken . Hurliman bul qosiqti ózinshe jetilistirip Qarajanǵa miyras etip qaldirǵan . Qarajan baqsiniń ózide bul qosiqtiń sózinde, namasinda birinshi aytqan Berdaq bolǵan anamiz sóy dep aytatuǵin edi. Al Hurliman bolsa ózinshe bir usil menen aytatuǵin edi, dep maqullaytuǵin edi. Al óziniń aytqan “Qiz Munayi” namasin solardiń úlgisi dep tastiyiqlaytuǵin edi. Qarajan baqsinin aytiwina qaraǵanda Hurliman bir neshe namalarda qosiq aytqan, biraq oniń eń jaqsi kórgen namalari “Qiz Munayim” “Sanali keldi” bolǵan. Hurlimanniń eń jaqsi kórip aytatuǵin dastanlariniń biri “Góroǵli” dastaniniń “Bázirgen” , “Qirmandáli” bólimleri bolǵan. Berdaq baqsi mektebine harakterli bolǵan batirliq, mártlik dosliqti jirlaw Hurlimanniń repertuarinda “ Bázirgen ” dastaniniń Qarajan baqsiniń eslewinde “ Bázirgen ” dastaninda aytilatuǵin Aysultanniń “Bunnan keter bolsam ata Bázirgen diydar qiyametke qalsa náylermen ǵish jigitler , Bázirgendi náyledińiz” , “Basli meni qanxorimniń eline” , “Góroǵlini bilermiseń ” , “Aǵam topraq bolǵan jayǵa jetistim” degen qosiqlarin, sondayaq Góroǵliniń “On segiz arshin at mindim , attan armanim qalmadi ” , “Zor Bázirgenge ushradim, “Námárt Góroǵli men boldim” , “Yiǵlama Aysultan aǵań bolayin ” , Bázirgenniń “ Márt oǵliman, “ Bir basqa bir ólim bardi, qosiqlarin Hurliman jan endirip aytatuǵin bolǵan . 1 23 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “Qirmandáli” dastanindaǵi qara sóz benen qosiqlardida Hurliman kóterińki yosh benen aytatuǵin bolǵan. Ashiqliq, mártlik, sózge sheshenlik, sázendelikti, hátte qizlardiń palwanliǵin sóz etetuǵin bul dastan Hurlimanǵa ayriqsha unaǵan. Batir qiz, sheshen qiz, shayir qiz, sázende qiz Hurlimanniń ideyasi bolǵan . Berdaq baqsi mektebi dástúri menen ushlasip atirǵan sabaq bar . Dastannin bul bólimindegi Góroǵliniń awzinan aytilatuǵin “ Bizge nazli yardan xabar kelipti, nazli yar suw ber isheli” , “O Qumar kózli yar kórindi” , “Ópsem lábiń qana- qana”, “Qanat baylap uship keldim ”, “ Bergen wádeń push boldima” , “ Ne derseń” , Aǵa Yunustiń “ Alsań násiyatim ketme Góroǵli ” Qirmandáliniń “Túsh óziń suwdan ishe ber ” Ashiq Aydinniń “ Wáde etken gel yarim, iqrara kózim tústi “ qosiqlari Hurlimanniń eń jaqsi kórip aytatuǵin qosiqlari bolǵan , ol bul qosiqlardi ózine tán , basqa baqsilarǵa usatpastan óz awilina sheberlik penen atqarǵan . Hurlimanniń repertuwarinda birqansha dástanlar , qosiqlar , namalar , bolǵan boliwi múmkin . Bul waqiti menen izertleniwi kerek . Hurliman Berdaq baqsi mektebiniń iri wákili, Berdaqtiń bqsishiliq dástúrin tikkeley dawam etiwshi óziniń epikaliq repertuwariniń tereń xaliqliq baǵdari menen qaraqalpaq baqsishiliq iskustvasina úlken úles qosqan baqsi. Óziniń repertuwari menen tikkeley Berdaqtiń ustazliǵunda hám jaqinnan kómeginde miynetkesh xaliqti joqari estetikeliq sezimlerge tárbiyalawdaǵI Hurlimanniń baqǵsishiliq xizmetleri xalqimizdiń yadinda mángi saqlanadi . Buǵan dálil : Balasi Qarajan baqsini ulli ataqli baqsi dárejesine jetkerip tárbiyalawi hám xalqimizdin suyikli n baqsisi bolip jetilisiwinde hám Qarajan baqsiniń ataqli sazende hám baqsi Aytjan Xojalepesovti xaliq súygen sazende hám baqsi bolip taniliwinda ustazliq etkenin xaliqimiz olardiń baqsishiliq ónerinen shertken sazinan jaqsi biledi . Xaliq shayirlariniń Berdaqti táriyplewleri Qaraqalpaq xalqinda , soniń ishinde shayirlarimizda xalqimizdiń súyikli ullariniń biri retinde Berdaqtiń atin bárqulla uliǵlaǵani bizge belgili . Berdaq edi shayirlardiń danasi , Sózine iyildi adam balasi . Yamasa : Neshshe sózler aytti qoriqpay zalimnan , Shayirliqta ótpes Maqtumquli onnan, - dep Berdaqtiń qaraqalpaq xalqina eń qádirli shayir ekenligin aytqan edi . “Qirǵzdiń Alatawinda shoqqilar kóp. olardiń birewleri biyik bolsa , basqalari onnanda biyik . Xalqimiz usi bálent shoqqilardi “Tuǵ shoqqi” , yaǵniy “Tuw shoqqi”, - dep ataydi . Berdaqta kóp milletli tuwisqan ádebiyatimizdiń tuw shoqqilariniń biri” – dep bahalaǵan edi . Berdaqtiń shiǵarmalari 1940 – jildan baslap baspa sózde jariq kóre basladi. Kele – kele Berdaqtiń dóretpeleri Ózbek, qirǵiz, qazaq, túrkmen, rus, gruzin, tatar , noǵay, bashqurt hámde basqa xaliqlar tillerine awdarildi Qaraqalpaq xaliq shayiri Abbaz Dabiylov “Berdaq haqqinda qos qosiq”, (1950), S. Nurimbetov “Berdaq shayir” ,(1950) atli qosiqlarin al 1 23 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND