INTERNET DISKURSI TILINING GRAFIK VA ORFOGRAFIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada zamonaviy internet diskursining tili, xususan, uning grafik va orfografik xususiyatlari tahlil qilinadi. Ijtimoiy tarmoqlar, bloglar, forumlar va xabar almashish platformalarida shakllanayotgan til unsurlarining o‘ziga xos jihatlari ochib beriladi. Shuningdek, internet tili va yozma savodxonlik o‘rtasidagi nisbat, yozuv madaniyati, normativ orfografiyaning buzilishi yoki o‘zgarishi kabi masalalar ham yoritiladi. Internet tilidagi ifoda shakllarining ommaviylashuvi, ularning yoshlar nutqiga ta’siri va rasmiy yozuv tiliga o‘tish ehtimoli ham maqola doirasida ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: internet tili, diskurs, grafik ifoda, orfografiya, emoji, qisqartma, transliteratsiya, yozuv madaniyati. Bugungi kunda internet inson hayotining ajralmas qismiga aylangan. Unda muloqot qilish, fikr almashish, axborot olish va uzatish, bahs yuritish kabilar kundalik amaliyotga aylangani bois, u o‘ziga xos til tizimini shakllantirib ulgurgan. Internet diskursi — bu faqatgina matnlar to‘plami emas, balki kommunikativ vaziyat, uslubiy xoslik, ijtimoiy-psixologik fon va, albatta, tilning yangi sathini tashkil etuvchi hodisa sifatida ko‘riladi. Internet tili muayyan grammatik, orfografik va uslubiy qonun-qoidalar asosida emas, balki tezkorlik, soddalik va hissiy ta’sir mezonlariga tayangan holda shakllanadi. Bu esa u orqali ifodalangan matnlarda o‘ziga xos grafik belgilar, qisqartmalar, noto‘g‘ri yozilgan so‘zlar, lotin-kiril aralashuvlari, emoji va boshqa multimodal elementlarning ko‘plab uchrashi bilan namoyon bo‘ladi. Shu sababli, zamonaviy tilshunoslikda “internet diskursi tili” alohida tahlil obyekti sifatida o‘rganilmoqda. Asosiy qism Internet diskursining grafik va orfografik xususiyatlarini chuqurroq tahlil qilishda, avvalo, uning ijtimoiy va texnologik sharoitlarga bog‘liqligini unutmaslik lozim. O‘tmishdagi yozma til — muharrirlar, noshirlar, matbaa orqali tartibga solingan, grammatik va orfografik jihatdan tekshiruvdan o‘tgan materiallar orqali shakllangan bo‘lsa, internet tilida bunday filtrlash yo‘q [1]. Har bir foydalanuvchi muallifga aylanadi, u ham yozadi, tahrir qiladi va nashr etadi — bularning barchasi bir necha soniyada amalga oshadi. Ana shu tezlik, oddiylik 194 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference va senzura yo‘qligi internet diskursini rasmiy tilga qaraganda ko‘proq og‘zaki nutqqa yaqinlashtiradi. Shuningdek, internet tili ko‘pincha "chat" janri bilan uyg‘un holda rivojlanadi. Bu esa vaqt tejalishi, hissiy tezkorlik va ijtimoiy yengillik talablari tufayli orfografik jihatdan soddalashtirishni kuchaytiradi [2]. Masalan, imloviy xatolarni to‘g‘rilovchi vositalar mavjud bo‘lsa-da, aksariyat foydalanuvchilar bunga e’tibor qaratmaydi. Buning sababi — yozuvning kommunikativ maqsadga xizmat qilishi, ya’ni mazmun tushunarli bo‘lsa, shakl ikkinchi darajaga tushib qoladi. Natijada "o‘qila oladigan, ammo noto‘g‘ri yozilgan" so‘zlar ommalashib bormoqda. Internetdagi yozuvlarda ayniqsa sintaktik strukturalarning buzilishi yoki ataylab buzilishi kuzatiladi. Bu hodisa, masalan, ijtimoiy tarmoqlardagi izohlarda tinish belgilarisiz, ifoda qismlarining ulanmagan, lekin mantiqiy bog‘liqlikni anglatadigan matnlarda ko‘rinadi. Masalan: “Ha, yaxshi. Lekin… man bunday qilolmayman… nega endi?” – bunday jumlalar rasmiy grammatikaga to‘g‘ri kelmasligi mumkin, biroq u foydalanuvchining hissiyotini, pauzalarini, hatto tovush ohangini ifodalaydi. Bunday tilda pauza, tuyg‘u va intonatsiya matn vositasida ifodalanadi — bu esa grafik vositalarning funksiyasini kengaytiradi. Bundan tashqari, internet diskursida tobora keng tarqalayotgan hodisalardan biri bu fonosemantik o‘zgarishlardir. Ya’ni, ayrim so‘zlar fonetik yozuvda, asliy yozuvdan chetlashgan holda yoziladi, biroq bu holat ayrim hollarda yangi konnotatsiyani, ya’ni yangi ma’no-yuklamani yuzaga keltiradi. Masalan, “zōr”, “xa”, “eee”, “vapshe”, “yo‘g‘e”, “shunaqayam bōladimi endi” kabi yozuvlarda nafaqat orfografik me’yorlar buziladi, balki so‘zlar og‘zaki nutqdagi emotsionallikni matnga singdirish vazifasini bajaradi. Ushbu holat ko‘pincha yozma nutqni og‘zaki nutqqa yaqinlashtirish yo‘li sifatida talqin qilinadi [3]. Internet diskursining yana bir ajralmas jihati — bu tilga begona elementlarning kirib kelishi va aralashib ketishidir. Bu ayniqsa ingliz tilining qisqartmalari, chatga xos iboralari, jumladan, “idk” (I don’t know), “tbh” (to be honest), “afaik” (as far as I know) kabi shakllarda yaqqol ko‘rinadi. Qiziqarli jihati shundaki, bu qisqartmalar ko‘p hollarda tarjima qilinmaydi, o‘zbek nutqining strukturasi ichida o‘z funksional o‘rnini topadi. Masalan: “Tbh, bu film menga yoqmadi” jumlasi o‘zbek tilida yarim ingliz, yarim o‘zbek matni bo‘lishiga qaramay, foydalanuvchilarga tushunarli va mazmunli hisoblanadi. Bu holatni kod-almashish (code-switching) deb ataydilar va u zamonaviy lingvistik muhitda tobora ko‘p uchramoqda. 195 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES Internati