Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
SO‘FI OLLOYORNING “SABOTUL OJIZIN” ASARI – ILMIY-ADABIY MANBA SIFATIDA
MANBA SIFATIDA · Atayev Azamat Pulatovich · Azimova Sohiba
Теоретические аспекты становления педагогических наук · 2026
Аннотация
Mazkur maqolada So‘fi Olloyorning mashhur “Sabotul ojizin” asari ilmiy va adabiy jihatdan tahlil qilinadi. Asarning til uslubi, diniy-axloqiy mazmuni, badiiy shakllari va o‘z davrining adabiy-estetik qarashlariga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, bu asarning eski o‘zbek adabiyoti tarixidagi o‘rni va bugungi tadqiqotlar uchun ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: So‘fi Olloyor, Sabotul ojizin, diniy-adabiy manba, eski o‘zbek tili, tasavvuf, axloq, she’riyat. O‘zbek adabiyoti tarixida diniy-tasavvufiy asarlar alohida o‘rin tutadi. So‘fi Olloyor (1660–1722) bu yo‘nalishning yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, uning “Sabotul ojizin” nomli asari nafaqat adabiy, balki diniy-ma’rifiy va ilmiy manba sifatida ham qadrlanadi. Ushbu asar, o‘z davrining diniy-falsafiy qarashlari bilan uyg‘unlashgan holda, axloqiy tarbiyaning mustahkam asoslarini ifoda etadi. “Sabotul ojizin” (“Ojizlar saboti”) 1685-yilda yozilgan bo‘lib, 10 ming baytdan ortiq hajmdagi didaktik-diniy asardir. Asar aruz vaznida yozilgan va masnaviy shaklida tartiblangan. So‘fi Olloyor bu asarda Qur’on oyatlari, Hadislar, tasavvufiy tushunchalar va axloqiy-irodaviy saboqlarni bir-biriga uyg‘unlashtirgan. So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asarining ilmiy manba sifatidagi o‘rni haqida gapirganda, asar tilshunoslik, islomshunoslik, tarix va adabiyotshunoslik fanlari uchun boy ilmiy manbadir. Jumladan: 1. Tilshunoslik nuqtayi nazaridan, asar eski o‘zbek tilining leksik, fonetik va morfologik xususiyatlarini o‘rganish uchun asosiy manbalardan biridir. Unda arabcha va forscha so‘zlarning o‘zlashtirilish jarayoni ham namoyon bo‘ladi. Chunki, O‘zbek adabiy tilining taraqqiyotida klassik adabiyot vakillarining hissasi beqiyosdir. Xususan, So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asari o‘z davrining ijtimoiy, axloqiy, diniy-ma’rifiy g‘oyalarini ifoda etish bilan birga, tilshunoslik nuqtayi nazaridan ham alohida ahamiyatga egadir. Mazkur asarda arab va fors 21 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference tillaridan o‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zbek tiliga qanday singdirilganini ko‘rish, leksikologik o‘zgarishlarni o‘rganish orqali o‘zbek adabiy tilining boyish bosqichlarini anglash mumkin bo‘ladi. Asarda arabcha va forscha so‘zlarning o‘zlashtirilishiga ikki xil sabab ko‘rsatish mumkin: Diniy va ilmiy terminlarning asosan arab tilidan kirib kelgani sababi, islom dini, Qur’on ilmlari va shariat asoslarining arab tilida bo‘lganidir. Jumladan, asarda sabr, ilm, aqida, ma’rifat, zuhd, taqvo, hikmat singari arabcha so‘zlar diniy-axloqiy tushunchalar sifatida ishlatilgan: “Kim sabr aylasa, najot topar” – bu yerda sabr so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, o‘zbek tiliga to‘liq singib ketgan. Madaniy, axloqiy tushunchalar va she’riy-estetik ifodalar ko‘pincha fors tilidan o‘zlashtirilgan. Chunki fors tili Markaziy Osiyo adabiy makonida uzoq vaqt asosiy ijodiy til sifatida ishlatilgan. Jumladan, shoir, oshno, zohid, ro‘zg‘or, g‘amgin, noshod kabi forscha so‘zlar kundalik va adabiy so‘z sifatida ishlatilgan: “Oshno bo‘lmayin g‘amdin halovat topilmas” – oshno va g‘amdin so‘zlari fors tilidan o‘zlashtirilgan. Shuningdek, ma’naviy tarbiyat, ilm-u amal, shar’iy hukm, ahloqi fazilatlar kabi murakkab iboralar va tarkibiy birliklar ham asarda keng ishlatiladi: “Ilm-u amal bo‘lmasa, inson nog‘ora misolidir”. Bu yerda ham ilm, amal – arabcha, misol – forscha. Asardagi o‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zbek tilining tovush tizimiga moslashgan. Masalan: Ilm → talaffuzda [ilm] → o‘zbek tilida grammatik o‘zlashuvga uchraydi: ilmli, ilmsiz. Zohid → zohidlik, zohidona – bu yerdagi -lik, -ona qo‘shimchalari orqali o‘zlashtirish ko‘rinadi. Aytish mumkinki, “So‘fi Olloyorning “Sabotul ojizin” asari” o‘zbek tilining arab va fors tillari bilan tarixiy aloqadorligini yaqqol ko‘rsatadi. Arabcha so‘zlar asosan diniy-ma’rifiy, forscha so‘zlar esa estetik-axloqiy tushunchalarni ifodalashda xizmat qiladi. Bu o‘zlashtirish jarayoni o‘zbek adabiy tilining lug‘aviy boyligiga, ma’no ifoda imkoniyatlariga katta hissa qo‘shgan. 2. Diniy-falsafiy qarashlar, xususan, tasavvufning asosiy g‘oyalari – ma’rifat, sabr, toba, tavakkul kabi tushunchalar chuqur yoritilgan. Markaziy Osiyo musulmon renessansi davrida yashab ijod etgan So‘fi Olloyor (XVII–XVIII asrlar) o‘z davrining yirik mutasavvifi, adibi va allomasi sifatida tanilgan. Uning “Sabotul ojizin” (“Ojizlar saboti”) asari o‘zbek adabiyoti tarixida diniy-falsafiy asar sifatida alohida o‘rin egallaydi. Ushbu asar o‘zbek tasavvufiy she’riyati 22 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lib, unda inson kamoloti, nafs bilan kurash, sabr va shukr, ilohiy muhabbat kabi masalalar chuqur falsafiy yondashuv bilan yoritilgan. “So‘fi Olloyorning” mazkur asari Qur’on oyatlari, hadislar va tasavvufiy manbalarni chuqur tahlil etish asosida yozilgan. Asar boshdan-oxirgacha tavhid – ya’ni Allohning yagonaligi, mutlaq qudrat egasi ekani g‘o
Доказательный фрагмент
«Mazkur maqolada So‘fi Olloyorning mashhur “Sabotul ojizin” asari ilmiy va adabiy jihatdan tahlil qilinadi.»
Образец извлечения
Демо-превьюMazkur maqolada So‘fi Olloyorning mashhur “Sabotul ojizin” asari ilmiy va adabiy jihatdan tahlil qilinadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- diniy-adabiy manba, tasavvuf, eski o‘zbek tili, axloq, Sabotul ojizin, So‘fi Olloyor, she’riyat.
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025