O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA XAMZA HAKIMZODA NIYOZIYNING O‘RGANILISH TARIXI

Аннотация

Mazkur maqolada XX asr boshlari jadidchilik harakati vakillaridan biri — Xamza Hakimzoda Niyoziyning o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni va ilmiy merosining o‘rganilishi tarixiy va lingvistik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. U kishi tomonidan yozilgan asarlar, tilga bo‘lgan munosabat va ularning zamonaviy tilshunoslikdagi talqinlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: Xamza Hakimzoda Niyoziy, o‘zbek tili, jadidchilik, til islohoti, til madaniyati, sheva va adabiy til, lingvistik meros. O‘zbek tilshunosligining taraqqiyotida XX asr boshlarida jadidlar tomonidan boshlangan madaniy-ma’rifiy harakat muhim rol o‘ynadi. Bu davr vakillaridan biri bo‘lmish Xamza Hakimzoda Niyoziy (1889–1929) nafaqat dramaturg, shoir va ma’rifatchi, balki til sohasida islohot tarafdori bo‘lgan ziyoli sifatida ham yuksak e’tiborga loyiqdir. Uning o‘zbek tiliga bo‘lgan yondashuvi, imlo masalalari, adabiy til me’yorlarini shakllantirish borasidagi fikr-mulohazalari hozirgi o‘zbek tilshunosligida alohida o‘rganish obyekti bo‘lib kelmoqda. Xamza Hakimzoda jadidchilik harakatining faol vakili sifatida o‘zining til haqidagi qarashlarini asosan quyidagi yo‘nalishlarda bayon qilgan: 1. Xalq tiliga yaqinlashuv g‘oyasi: Xamzaning tilga bo‘lgan asosiy yondashuvi – xalq tili asosida adabiy tilni shakllantirish, murakkab va sun’iy so‘zlarni soddalashtirishdan iborat edi. Bu borada u "til xalqniki bo‘lishi kerak" degan g‘oyani ilgari surgan. Ma’lumki, XX asr boshlarida O‘zbekistonda milliy uyg‘onish harakati avj oldi. Bu davrning ilg‘or mutafakkirlari xalqni jaholat, nodonlik va jaholat botqog‘idan chiqarish yo‘lida til, adabiyot va ma’rifat vositasiga tayandilar. Shunday ziyolilardan biri – Xamza Hakimzoda Niyoziy edi. U nafaqat shoir va dramaturg, balki ma’rifatparvar, xalq dardini o‘z qalbi bilan his etgan mutafakkir sifatida tanildi. Xamza ijodining markaziy g‘oyalaridan biri bu – xalq tiliga 27 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference yaqinlashuv, ya’ni adabiy tilni oddiy xalq uchun tushunarli qilish, uni sun’iylikdan xalos etish edi. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida o‘zbek adabiy tili, ayniqsa, yozma shaklda arabcha va forscha unsurlar bilan haddan ortiq yuklangan edi. Bu holat adabiyot va ma’rifatning oddiy xalq orasida keng tarqalishiga to‘sqinlik qilardi. Ayniqsa, madrasa ilmiga ega bo‘lmagan oddiy xalq uchun bu matnlar tushunarsiz bo‘lib qolgan. Xamza bu muammoni chuqur anglagan va uni bartaraf etish uchun tilni soddalashtirish, ya’ni xalqga tushunarli, ravon, tabiiy tilda yozish zarurligini ilgari surgan. Xamzaning til siyosati va amaliy yondashuvi shundan iborat ediki, u o‘zining ko‘pgina asarlarida aynan xalq tiliga xos leksik birliklardan, maqollar, iboralar, xalqona tasvirlardan foydalanadi. Masalan: “Zaharli hayot” pesasida oddiy dehqon va hunarmandlarning hayoti, ularning og‘zaki so‘zlashuv tili orqali yoritilgan. “Boy ila xizmatchi”, “Maysaraning ishi” kabi komediyalarida xalq tiliga xos kulgili, jonli dialoglar orqali tilning tabiiyligi ta’minlanadi. Bu uslub orqali Xamza nafaqat adabiy tilni xalq tiliga yaqinlashtirgan, balki o‘z asarlarini keng ommaga tushunarli qilgan. Shuningdek, Xamza o‘zining pedagogik faoliyatida ham xalq tiliga alohida e’tibor bergan. Uning darsliklari va she’riy asarlarida bola uchun tushunarli, obrazli va o‘zbekona iboralar juda ko‘p uchraydi. Bu esa yosh avlodni ona tilida tarbiyalash va o‘qitishda katta yordam bergan. 2. Imlo islohoti masalalari: Xamza arab yozuvidagi imloni soddalashtirish va fonetik tamoyil asosida yangilash tarafdori edi. U imloda talaffuzga yaqinlashuv, orfografik aniqlik kabi tamoyillarni ilgari surgan. Bu borada yozgan ocherk va maqolalari keyinchalik tilshunoslar tomonidan keng tahlil etilgan. XX asr boshlarida Turkiston hududida ijtimoiy-siyosiy va madaniy jarayonlar keskin tus oldi. Jadidchilik harakati asoschilari qatorida Xamza Hakimzoda Niyoziy ham turdi. U ma’rifatparvar yozuvchi, dramaturg, tilshunos, o‘qituvchi sifatida o‘z davrining dolzarb masalalarini — xususan, xalqning savodxonligini oshirish va imloni isloh qilish zaruriyatini ilgari surgan. Uning ijodida imlo islohoti va xalq tili masalalari alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida jadid ziyolilari an’anaviy usulda ta’lim berayotgan eski maktablarni tanqid ostiga olib, yangi usulda dars berish, zamonaviy ilm-fan asosida o‘qitish, savodsizlikka barham berish g‘oyalarini 28 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference ilgari surdilar. Bu harakatda til va imlo masalasi asosiy mavzulardan biri bo‘lib qoldi. Yozuvdagi chalkashlik, turli talaffuz va yozuv variantlari, arab imlosining o‘zbek tiliga mos kelmasligi bu jarayonni qiyinlashtirar edi. Xamzaning imlo borasidagi qarashlari xususida gapirar ekanmiz, u o‘z maqola va asarlarida imlodagi murakkabliklar xalq orasida savod egallashni qiyinlashtirayotganini aytadi. U arab yozuvidagi ortiqcha harflar, talaffuzga to‘g‘ri kelmaydigan grafik belgilar,