IDEONIMLAR PRESEDENTLIGINI TA’MINLOVCHI OMILLAR

Аннотация

В статье дается подробная информация об использовании идеонимов в узбекском языкознании в качестве прецедентных единиц, прецедентных единицах, используемых в художественных произведениях в составе прецедентных имен, артионимах, библионимах и гемеронимах. Прецедентность заключается в том, что идеоним отсылает к культурным, историческим, литературным или социальным источникам, вызывая определенные ассоциации у читателя или слушателя. В статье отражен тот факт, что прецедентные идеонимы являются важным средством сохранения культурной памяти узбекского народа и передачи ее из поколения в поколение. Ключевые слова: идеонимы, прецедентные единицы, этнокультурный пласт. Annotation: This article provides detailed information on the use of ideonyms in Uzbek linguistics as precedent units, precedent units used in the composition of precedent names, artionyms, biblionyms, and gemeroni in works of art. Precedence is the fact that an ideonym refers to cultural, historical, literary or social sources, evoking certain associations in the reader or listener. The article reflects the fact that precedent ideonyms are an important means of preserving and transmitting the cultural memory of the Uzbek people from generation to generation. Keywords: ideonyms, precedent units, ethnocultural layer. O’zbek tilshunosligida ideonimlar onomastika sohasidagi asosiy birliklardan biri hisoblanadi. Ideonimga A.V.Superanskaya tomonidan shunday 172 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference ta’rif berilgan: “ideonim insonning aqliy, g‘oyaviy va badiiy faoliyati mahsuli bo‘lgan narsalar bir donasining atoqli otidir”[1]. Ideonimlarning presedentligi – bu ularning muayyan madaniy, tarixiy yoki ijtimoiy voqealar, matnlar yoki obrazlar bilan bog‘liqligini ifodalaydi, bu esa turli omillarga asoslanadi. Lingvokulturologiya til birliklarini xalqning milliy xususiyatlari, dunyoqarashi va ijtimoiy-madaniy normalari bilan bog‘liq holda o‘rganadi, ideonimlar esa bu xususiyatlarni til orqali ifodalaydi. Ushbu mavzuda ideonimlar presedentligining lingvomadaniy asoslari, ularning madaniy va lingvistik ahamiyati, shuningdek, milliy identlik bilan bog‘liqligi ko‘rib chiqiladi. Presedent matnlar quyidagi xususiyatlarga ega: "1) ma’lum bir shaxs uchun kognitiv yoki hissiy munosabatlarda ahamiyatli, 2) g‘ayritabiiy xarakterga ega, ya’ni ushbu shaxs mansub doiradagilarga, jumladan, uning o‘tmishdoshlari va zamondoshlariga yaxshi ma’lum va nihoyat, 3) ushbu lisoniy shaxs nutqida qayta-qayta takrorlanadigan til birliklaridir." [2] Ideonimlar madaniyatga xos konseptlarni ifodalaydigan til birliklari sifatida, muayyan madaniy kontekstda presedentlik xususiyatiga ega. Presedentlik – ideonimning madaniy, tarixiy, adabiy yoki ijtimoiy manbalarga ishora qilishi, o‘quvchi yoki tinglovchida muayyan assosiatsiyalar uyg‘otishidir. Masalan, “Tinchlik” bitimi, “Ozodlik” asari, “Xalq” she’ri kabi ideonimlar o‘zbek madaniyatida tarixiy voqealar, adabiy asarlar yoki milliy qadriyatlar bilan bog‘liq presedentlikka ega. Presedent nomlar – bu madaniyat, adabiyot, tarix yoki folklorga oid taniqli shaxslar, hodisalar yoki obrazlarning nomlari bo‘lib, ular ma’lum bir jamiyatda keng tarqalgan va ko‘pchilik tomonidan tushuniladigan ramziy ma’noga ega. Adabiyotda, xususan poetonimlar (she’riy nomlar, badiiy atamalar) tarkibida pretsedent nomlardan foydalanish ularga chuqur madaniy, tarixiy yoki psixologik qatlamlar qo‘shadi. Presedent so‘zining lug‘aviy ma’nosi “namuna sifatida xizmat qiladigan ish, kelajakda shunga o‘xshash ishlar bo‘yicha qaror qabul qilish uchun asos” [3]. Shunday qilib, presedent nomlar poetonimlarni nafaqat badiiy jihatdan boyitadi, balki ularga ijtimoiy, tarixiy va falsafiy chuqurlik ham qo‘shadi. M.Saidova, U.Qo‘ziyevlar presedent nomlar deganda, faqat antroponimlarni nazarda tutadilar: “juda mashhur matnlar bilan bog‘liq (Qori Ishkamba, Maysara, 173 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference O‘tkuriy kabi), vaziyatlar bilan bog‘liq (Jaloliddin, Mahmud Torobiy, Shiroq kabi) atoqli otlarni tushunamiz. [4] Presedent nomlar nafaqat shaxslar, balki har qanday madaniy, tarixiy yoki badiiy ahamiyatga ega bo‘lgan nomlarni o‘z ichiga oladi. Ideonimlar sirasida ularni quyidagi toifalarga bo‘lish mantiqan to‘g‘ri bo‘ladi: Artionimlar: “Samarqand ushshog‘i” (qo‘shiq nomi), “Ko‘k jiguli” (qo‘shiq nomi), “Andijon polkasi” (raqs nomi), “Abdullajon”, “Mahallada duv-duv gap” (film nomlari) Biblionimlar: “O‘tkan kunlar”, “Layli va Majnun”, “Tohir va Zuhra”, “Birinchi muhabbatim” Geortonimlar: “Zomin seminari” (yosh ijodkorlar anjumani) E.A.Naximova “Presedentnыye imena v massovoy kommunikasii” (“Ommaviy muloqotda presyedent nomlar”) asarida milliy-madaniy mansubligi, onimlar tabiatiga ko‘ra, antroponim, toponim, astronom va boshqalarni kiritish mumkinligini aytib o‘tgan. [5] M.Saydaliyeva “O‘zbek presedent nomlarining qo‘llanishidagi ayrim jihatlar” maqolasida antroponimlar bilan bir qatorda o‘zbek pres